| Özellik | Değer |
|---|---|
| tags | kavram |
| ad-tr | Doğuştan metabolik hastalıklara yaklaşım |
| ad-en | Approach to inborn errors of metabolism |
| tus-onceligi | yüksek |
| guncelleme | 2026-10-06 |
| kaynaklar | Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar |
Bölüm 102 (Oleg A. Shchelochkov ve Charles P. Venditti) (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar).
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] Mekanizma | ÇOCUKLUK ÇAĞI HASTALIKLARININ BİRÇOĞUNA, BELİRLİ BİR PROTEİNİ KODLAYAN TEK BİR GENDEKİ MUTASYONLAR NEDEN OLUR**. Bu mutasyonlar** PROTEİNİN BİRİNCİL YAPISINI ya da ÜRETİLEN PROTEİN MİKTARINI DEĞİŞTİREBİLİR**. Protein** ENZİM, RESEPTÖR, TAŞIYICI, ZAR BİLEŞENİ, TRANSKRİPSİYON DÜZENLEYİCİSİ ya da YAPISAL PROTEİN** olabilir** |
| > [!tip] Adlandırma | NORMAL BİYOKİMYASAL SÜREÇLERİN AKSAMASINA YOL AÇAN KALITSAL HASTALIKLAR; DOĞUŞTAN METABOLİK HASTALIKLAR ya da KALITSAL METABOLİK HASTALIKLAR olarak adlandırılır |
| > [!warning] Tanı güçlüğü — TUS | METABOLİK HASTALIKLARIN HEM PREVALANSI DÜŞÜK**, hem de** BAŞVURU BULGULARININ ÖZGÜLLÜĞÜNÜN DÜŞÜK OLMASI** nedeniyle tanı koymak zordur** |
| Ne zaman şüphelenmeli? | İLERLEYİCİ BELİRTİLER, AYRINTILI İNCELEMEYE RAĞMEN GENELLİKLE BİR HASTALIK ÖNTANISI BULUNMAMASI, HASTANIN AKRABALARINDA DA ÖRTÜŞEN BELİRTİLERİN BULUNMASI (ÖZELLİKLE AKRABALIK)** → ÇOCUK HEKİMİNİ, GENETİK UZMANINA (TÜRKİYE’DE METABOLİZMA HASTALIKLARI UZMANINA) DANIŞMAYA ve DEĞERLENDİRMESİNE EK MOLEKÜLER METABOLİK İNCELEMELERİN YAPILMASINI DÜŞÜNDÜRMEYE YÖNLENDİRMELİDİR** |
| > [!tip] Risk altındaki bebek | BİR AİLE ÖYKÜSÜNÜN OLMASI ve İRDELENMESİ, METABOLİK BİR HASTALIK AÇISINDAN RİSK ALTINDA BULUNAN BİR BEBEĞİN ya da ÇOCUĞUN BELİRLENMESİNDE HALEN KİLİT ROL OYNAYAN BİR TARAMA YÖNTEMİDİR. ANNE-BABA AKRABALIĞININ ya da KALITSAL METABOLİK HASTALIK İNSİDANSININ BEKLENENDEN DAHA YÜKSEK OLDUĞU BELİRLİ BİR ETNİK KÖKENİN ORTAYA ÇIKARILMASI, İLERİ ÇALIŞMALARIN YÖNLENDİRİLMESİNDE ÖNEMLİ OLABİLİR |
| > [!tip] Etnik örnekler | ÖRNEĞİN QUEBEC BÖLGESİNDEKİ FRANSIZ KANADALILARDA ‣; ABD AMİŞ NÜFUSUNDA AKÇAAĞAÇ ŞURUBU İDRAR HASTALIĞI**; AŞKENAZ YAHUDİ KÖKENLİ HASTALARDA** ‣** ARTMIŞ SIKLIKTA GÖRÜLMEKTEDİR** |
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] Gerekçe | DOĞUŞTAN METABOLİK HASTALIKLARIN HER BİRİNİN AYRI AYRI NADİR OLMASI, ERKEN TANININ ÖNEMİ ve TANININ ARDINDAN GENETİK DANIŞMANLIĞIN GETİRECEĞİ ÖNEMLİ SONUÇLAR, TÜM YENİDOĞANLARIN EVRENSEL OLARAK TARANMASI GEREKTİĞİ GÖRÜŞÜNÜ KUVVETLE DESTEKLEMEKTEDİR |
| > [!tip] İki yöntem | METABOLİTLERİN ARDIŞIK KÜTLE SPEKTROMETRİSİ ile, ENZİM ETKİNLİKLERİNİN İSE DİJİTAL MİKROAKIŞKAN TEMELLİ İNCELENMESİ, GÜNÜMÜZDE YENİDOĞAN TARAMASININ TEMELİNİ OLUŞTURMAKTADIR. Her iki yöntem de BİR FİLTRE KÂĞIDINA BİRKAÇ DAMLA KAN ALINMASINI ve İNCELEME İÇİN MERKEZİ BİR LABORATUVARA GÖNDERİLMESİNİ GEREKTİRİR |
| > [!warning] Taramanın sınırlılıkları — TUS | TARAMA TESTİ OLMASI NEDENİYLE, POZİTİF BİR SONUÇTAN TANIYA VARILMASI İÇİN YENİDOĞAN TARAMASININ TEKRARLANMASI ya da DA DOĞRULAMA TESTİ YAPILMASI GEREKEBİLİR. TARAMA SÜRESİ ve SONUÇLARIN ULAŞMA SÜRESİ ÜLKEDEN ÜLKEYE, HATTA AYNI ÜLKE İÇİNDE BÖLGELER ARASINDA DEĞİŞKENLİK GÖSTERİR |
| > [!warning] Yanlış negatif | BAZI METABOLİK HASTALIKLAR, YENİDOĞAN TARAMASI SONUÇLANMADAN KLİNİK BULGU VERECEK KADAR AĞIR OLABİLİRLER. Buna karşılık, TARANAN HASTALIKLARIN HAFİF OLANLARINDA TANISAL METABOLİTLERİN DÜZEYLERİ, İKİNCİL İNCELEMELERİN YAPILMASINI GEREKTİRECEK EŞİK DEĞERLERİ AŞMAYABİLİR; BÖYLECE YENİDOĞAN TARAMA SONUCU NEGATİF OLUP GECİKMELERE YOL AÇABİLİR |
| > [!tip] Altın kural — TUS | METABOLİK HASTALIK DÜŞÜNDÜREN BELİRTİLERİ OLAN HASTALARDA YENİDOĞAN TARAMASI SONUÇLARININ NEGATİF OLMASI, İLERİ DEĞERLENDİRME İÇİN HASTANIN BİR GENETİK MERKEZİNE YÖNLENDİRİLMESİNİ GEREKTİRİR |
| Geçici hiperamonemi | EVRENSEL YENİDOĞAN TARAMASI, KALITSAL METABOLİK HASTALIKLARIN BAZI FORMLARINI TESPİT EDEBİLİR. Örneğin, KISA ZİNCİRLİ AÇİL-KoA DEHİDROGENAZ EKSİKLİĞİ, ARDIŞIK KÜTLE SPEKTROMETRESİ KULLANILARAK YAPILAN TARAMA PROGRAMLARINDA BEKLENENDEN YÜKSEK SIKLIKLA TESPİT EDİLMİŞ, ANCAK BU ÇOCUKLARIN ÇOĞU BELİRTİ VERMEMİŞTİR |
| > [!warning] SMA ve lizozomal hastalıklar | ‣ (SMA) İÇİN GENETİK TEDAVİNİN, BAZI LİZOZOMAL DEPO HASTALIKLARI (örn. POMPE, FABRY, ‣ ve MUKOPOLİSAKKARİDOZ TİP 1) İÇİN ENZİM YERİNE KOYMA TEDAVİSİNİN KULLANIMA GİRMESİYLE, YENİDOĞAN TARAMASI PROGRAMLARINDA AĞIR BELİRTİLERİN ORTAYA ÇIKMASININ ÖNCESİNDE SMA’NIN ya da LİZOZOMAL DEPO HASTALIKLARININ TANISINDA BAŞARILI ÖN SONUÇLAR VERMİŞTİR |
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!warning] İki engel | (1) BU HASTALIKLARIN BAZILARININ AĞIR FORMLARI TARAMA TETKİKLERİ EKSİK OLMADIĞINDAN TANI SONUÇLARI ULAŞMADAN BELİRTİ VEREBİLİR; (2) GÜNCEL TARAMA YÖNTEMLERİ OLDUKÇA GENİŞ KAPSAMLI OLSA DA TÜM KALITSAL METABOLİK HASTALIKLARIN KÜÇÜK BİR KISMINI TESPİT EDEBİLİR |
| > [!warning] Yenidoğanda özgül değil | YENİDOĞAN DÖNEMİNDE KLİNİK BULGULAR GENELLİKLE ÖZGÜL DEĞİLDİR ve SEPSİS BEKLENTİSİNDEKİ BULGULARA BENZER. AĞIR HASTA BİR YENİDOĞAN BEBEĞİN AYIRICI TANISINDA KALITSAL METABOLİK BOZUKLUKLAR DÜŞÜNÜLMELİ ve ŞÜPHE YÜKSEKSE ÖZELLİKLİ ÇALIŞMALAR YAPILMALIDIR (Şekil 102.1) |
| > [!tip] İlk bulgular — TUS | LETARJİ, HİPOTONİ, HİPOTERMİ, KONVÜLSİYON (Tablo 102.3), BESLENME GÜÇLÜĞÜ ve KUSMA GİBİ BULGU ve BELİRTİLER DOĞUMDAN SONRAKİ İLK BİRKAÇ SAAT KADAR ERKEN ORTAYA ÇIKABİLİR |
| Kusma | BAZEN PİLOR DARLIĞI TANISINI DÜŞÜNDÜRECEK KADAR ŞİDDETLİ OLABİLİR; BU BEBEKLERDE PİLOR DARLIĞI GENELLİKLE OLMASA DA, BAZEN EŞLİK EDEBİLİR |
| > [!tip] Üç temel biyokimyasal eksen | LETARJİ, BESLENME GÜÇLÜĞÜ, NÖBETLER ve KOMA; HİPOGLİSEMİK (Tablo 102.4), ‣ ve HİPERAMONEMİK (Tablo 102.5) BEBEKLERDE GÖRÜLEBİLİR. KAN GLUKOZ ve KALSİYUM DERİŞİMLERİNİN ÖLÇÜMÜ ve GLUKOZ ya da KALSİYUMUN DAMAR İÇİ ENJEKSİYONLARINA YANIT, BU TANILARIN KONMASINA YARDIMCI OLUR |
| > [!warning] MSS ve MSUD | FİZİK MUAYENE İLE ORTAYA KONAN BULGULAR GENELLİKLE ÖZGÜL OLMAYIP BULGULARIN ÇOĞU, AKÇAAĞAÇ ŞURUBU İDRAR HASTALIĞINDAKİ (MSUD) OPİSTOTONUS GİBİ, MERKEZİ SİNİR SİSTEMİ İLE İLGİLİDİR |
| > [!tip] Hepatomegali | BİRÇOK DOĞUŞTAN METABOLİK HASTALIKTA SIK RASTLANAN BİR BULGUDUR (Tablo 102.6) |
| Diğer | KARDİYOMİYOPATİ (Tablo 102.7), DİSMORFİK BULGULAR (Tablo 102.8) ve FETAL HİDROPS (Tablo 102.9) HASTALIĞIN OLASI DİĞER BELİRTİLERİNDENDİR. BAZEN, TUHAF BİR KOKUNUN TANIYA KATKISI ÇOK DEĞERLİ OLABİLİR** (Tablo 102.11)** |
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!warning] Yaşla artan tanı | DOĞUMDAN SONRAKİ AYLAR ya da YILLAR İÇERİSİNDE METABOLİK HASTALIK TANISI ALAN HASTALARIN SAYISI GİDEREK ARTMAKTADIR. Bu durum; OTOZOMAL RESESİF DAHA HAFİF PATOJENİK VARYANTLARI TAŞIYAN HASTALAR, MİTOKONDRİYAL HASTALIKLAR, X’E BAĞLI RESESİF HASTALIĞI OLAN KADINLAR ve YAŞAMIN GEÇ DÖNEMLERİNDE BULGU VEREN KİMİ METABOLİK HASTALIKLAR İÇİN DAHA KARAKTERİSTİKTİR |
| > [!tip] Geç bulgular | ‣, MOTOR KAYIPLAR, GELİŞİMSEL REGRESYON, NÖBETLER, PSİKOZ, KARDİYOMİYOPATİ, MİYOPATİ, ORGANOMEGALİ ve TEKRARLAYAN KUSMA GİBİ KLİNİK BULGULAR, YENİDOĞAN DÖNEMİNDEN SONRA BAŞVURAN HASTALARDA KALITSAL METABOLİK HASTALIK VARLIĞINI DÜŞÜNDÜRMELİDİR (Tablo 102.12) |
| > [!warning] Atak paterni — TUS | HASTALIK YOKMUŞ GİBİ GÖRÜNEN DÖNEMLERLE BİRBİRİNDEN AYRILMIŞ, AKUT KLİNİK BULGULAR, ARALIKLI ya da KESİNTİLİ BİR ÖRÜNTÜ OLABİLİR. ATAKLAR GENELLİKLE STRESLE, ya da ENFEKSİYON GİBİ ÖZGÜL OLMAYAN BİR KATABOLİK SÜREÇLE TETİKLENİR. ÇOCUK, BU ATAKLARIN BİRİ SIRASINDA ÖLEBİLİR |
| > [!warning] Kırmızı bayrak kümesi | AÇIKLANAMAYAN GELİŞME GERİLİĞİ, ZİHİNSEL YETERSİZLİK, GELİŞİMSEL REGRESYON, MOTOR KAYIPLAR ya da İSTENMEYEN HAREKETLER (örn. ‣, KOREATETOZ, ATAKSİ), NÖBETLER, KATATONİ, TUHAF KOKU (ÖZELLİKLE AKUT BİR HASTALIK SIRASINDA), AÇIKLANAMAYAN ARALIKLI KUSMA, ASİDOZ, ZİHİNSEL GERİLEME, PSİKOZ ya da KOMA ATAKLARI, HEPATOMEGALİ, BÖBREK TAŞLARI, BÖBREK İŞLEV BOZUKLUĞU (ÖZELLİKLE FANCONİ SENDROMU ya da ‣), KAS GÜÇSÜZLÜĞÜ ve KARDİYOMİYOPATİ |
💡 AlgoritmaİLK BULGULAR ARASINDA ŞUNLARDAN BİRİ ya da DAHA FAZLASI YER ALIR: (a) BESLENME GÜÇLÜĞÜ · (b) KUSMA (Gİ ANOMALİLERE BAĞLI OLMAYAN) · (c) LETARJİ · (d) KONVÜLSİYON (DAMAR İÇİ GLUKOZ-KALSİYUM ya da VİTAMİN B₆’YA YANIT VERMEYEN) · (e) KOMA
→ METABOLİK HASTALIK (vs ENFEKSİYON, TRAVMA, MSS ANOMALİLERİ)
→ PLAZMA AMONYAK ölçülür:
- YÜKSEK → KAN pH, CO₂, HCO₃⁻:
- ANYON AÇIĞI NORMAL → ÜRE DÖNGÜSÜ BOZUKLUKLARI
- ANYON AÇIĞI ARTMIŞ (ASİDOZ) → ORGANİK ASİDEMİLER
- NORMAL → KAN pH, CO₂, HCO₃⁻:
- ANYON AÇIĞI NORMAL → AMİNO ASİDOPATİLER ya da Galaktozemi
- ANYON AÇIĞI ARTMIŞ → ORGANİK ASİDEMİLER
(MSS, merkezi sinir sistemi; Gİ, gastrointestinal; HCO₃⁻, bikarbonat.)
| Yorum | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] Üre döngüsü vs organik asidemi — TUS | KANDA AMONYAK YÜKSEKLİĞİ GENELLİKLE ÜRE DÖNGÜSÜ ENZİMLERİNDEKİ BOZUKLUKLARA, ORGANİK ASİDEMİLERE ve YAĞ ASİDİ OKSİDASYON BOZUKLUKLARINA BAĞLIDIR. ÜRE DÖNGÜSÜ BOZUKLUKLARINA BAĞLI KAN AMONYAK DÜZEYLERİ YÜKSELEN BEBEKLERİN SERUM pH ve BİKARBONAT DEĞERLERİ GENELLİKLE NORMALDİR; KAN AMONYAK DÜZEYİ ÖLÇÜLMEZSE BU BEBEKLER TANI ALAMAZLAR ve HASTALIKLARI DOLAYISIYLA ÖLÜRLER |
| Organik asidemide | VÜCUT SIVILARINDA ORGANİK ASİTLERİN, KETON CİSİMLERİNİN ve LAKTATIN BİRİKİMİNE BAĞLI AĞIR ASİDOZ; PLAZMA AMONYAK YÜKSEKLİĞİNE EŞLİK EDER |
| > [!tip] Hepsi normalse | KAN AMONYAK, pH ve BİKARBONAT DEĞERLERİ NORMAL OLDUĞUNDA DİĞER AMİNO ASİDOPATİLER (örn. HİPERGLİSİNEMİ) ya da GALAKTOZEMİ DÜŞÜNÜLMELİDİR. GALAKTOZEMİLİ BEBEKLERDE ‣, HEPATOMEGALİ, ASİT ve SARILIK DA GÖZLENEBİLİR |
| ALAN | BULGULAR |
|---|---|
| > [!warning] Aile öyküsü | AÇIKLANAMAYAN NEDENLERLE ÖLEN ya da ÖRTÜŞEN BELİRTİLERİ GÖSTEREN KARDEŞ(LER) · METABOLİK HASTALIKLARIN PREVALANSININ YÜKSEK OLDUĞU ETNİK GRUPLAR · ANNE-BABA AKRABALIĞI |
| Perinatal öykü | İNTRAUTERİN ‣ · YENİDOĞAN DÖNEMİNDE SEPSİS BENZERİ TABLO · İMMÜN OLMAYAN FETAL HİDROPS |
| Büyüme | DOĞUM SONRASI BÜYÜME GERİLİĞİ · ‣ · ‣ · BOY KISALIĞI |
| > [!tip] Merkezi ve periferik sinir sistemi | İLERLEYİCİ ENSEFALOPATİ · LETARJİ · KOMA · DİRENÇLİ NÖBETLER · GELİŞME GERİLİĞİ · GELİŞİMSEL REGRESYON · ZİHİNSEL YETERSİZLİK · ‣ · HİPOTONİ · ‣ · DİSTONİ · İNMELER · ATAKSİ · PSİKOZ · KRANİUM İÇİ KALSİFİKASYONLAR · BEYAZ CEVHER HASTALIĞI · PERİFERİK NÖROPATİ |
| Solunum sistemi | HİPERVENTİLASYON · APNE |
| Kardiyovasküler sistem | ‣ (± KARDİYOMİYOPATİ) · ARİTMİ |
| > [!tip] Kas-iskelet sistemi | ‣ · MİYOPATİ · OSTEOPENİ · ERKEN BAŞLANGIÇLI OSTEOPOROZ · İSKELET DİSPLAZİSİ · EPİFİZ ANORMALLİKLERİ · KEMİK KRİZLERİ |
| > [!tip] Göz | ‣ · MAKÜLER DİSTROFİ · KATARAKT · KORNEAL ANORMALLİKLER · ‣ · RETİNADA JAPON BAYRAĞI GÖRÜNÜMÜ |
| İşitme | SENSÖRİNÖRAL İŞİTME KAYBI |
| > [!tip] Mide-bağırsak sistemi | HEPATOMEGALİ · ‣ · KARACİĞER YETMEZLİĞİ · ‣ · KOLESTAZ · SİROZ · ‣ · PANKREATİT · ‣ |
| Böbrek | BÖBREK İŞLEV BOZUKLUĞU · BÖBREK TAŞLARI |
| Hematolojik sistem | ANEMİ · LÖKOPENİ · TROMBOSİTOPENİ · ‣ · ‣ |
| Deri | SAÇ ANORMALLİKLERİ · ALOPESİ · LİPODİSTROFİ · REKALSİTRAN EGZAMA |
Bulgu
[!tip]