Bu başlıkta 31 hastalık/sendrom var. Her maddede kısa özet, en sık geçen semptom ve bulgular yer alır; ayrıntı için hastalık adına tıklayın.
Çocuk ve ergen jinekolojisi, yenidoğan döneminden ergenliğin sonuna kadar kız çocuklarında genital sistemin konjenital anomalilerini, enfeksiyöz ve dermatolojik sorunlarını, menstrüel bozukluklarını ve üreme endokrinolojisini kapsar. Ergen sağlığı ise bu alanı aşarak gebelik, cinsel yolla bulaşan hastalıklar, yeme bozuklukları, madde kullanımı ve istismar gibi ergenlik dönemine özgü biyopsikososyal sorunları da içine alır. Prepubertal dönemde düşük östrojenli ortam vulvovajinal dokuyu irritasyona ve enfeksiyona yatkın kılarken, pubertede hipotalamus-hipofiz-over ekseninin olgunlaşmasıyla menstrüel düzensizlikler, dismenore ve hiperandrojenik tablolar ön plana çıkar. Bu nedenle aynı yakınma (örneğin vajinal akıntı ya da karın ağrısı) yaşa göre tamamen farklı hastalıkları düşündürür. Ergenlerde amenore, kanama veya pelvik ağrı değerlendirilirken gebeliğin her zaman dışlanması ve istismar olasılığının akılda tutulması alanın temel ilkeleridir.
Konjenital ve yapısal anomaliler (genital çıkış yolu). İmperfore Himen himenin kendiliğinden rüptüre olmamasıdır; menarş döneminde birikmiş menstrüel kanla Hematokolpos, periyodik karın ağrısı ve idrar retansiyonu yapar. Transvers Vajinal Septum müllerian kanal ile ürogenital sinüsün füzyon bozukluğudur ve benzer biçimde menarşta pelvik ağrıyla başvurur; muayenede vajinal kanal kısalmıştır. Her ikisi de Hematometrokolpos tablosuna yol açabilir; bu tablo ergende primer amenore, yenidoğanda pelvik kitle olarak ortaya çıkar (Hidrometrokolpos). Mayer-Rokitansky-Küster-Houser Sendromu 46,XX bireyde vajinal agenezi ve rudimenter uterusla seyreder; sekonder seks karakterleri normaldir ve primer amenorenin ikinci sık nedenlerindendir. Herlyn-Werner-Wunderlich Sendromu ise renal agenezi, bikornuat uterus ve hemivajinal atreziyi birleştirir. Edinsel yapısal sorunlar arasında prepubertal dönemde sık görülen Labial Adezyon (3 ay-3 yaş, hipoöstrojenik ortam) ve uterin kavitede skarlaşmayla giden Asherman Sendromu yer alır.
Gonadal ve kromozomal nedenler. Turner Sendromu primer over yetmezliğinin en sık nedenidir; boy kısalığı, streak gonad ve kardiyak/renal anomalilerle tanınır. 46 XX Gonadal Disgenezi Turner somatik özelliklerini taşımaz ve boy uzundur. Androjen Duyarsızlık Sendromu 46,XY karyotipe rağmen dişi fenotiple primer amenoreye neden olur. Rezistan Over Sendromu FSH’ya yanıtsızlık nedeniyle gonadotropin yüksekliğiyle seyreder.
Hipotalamik-hipofizer nedenler. Fonksiyonel Hipotalamik Amenore stres, yorucu egzersiz, malnütrisyon ve yeme bozukluğunda GnRH salınımının baskılanmasıyla gelişir ve sekonder amenorenin en yaygın nedenlerindendir; Kadın Atlet Triadı (amenore, azalmış enerji kullanılabilirliği, osteopeni/osteoporoz) bunun özel bir biçimidir. Kallmann Sendromu hipogonadotropik hipogonadizme anosmi eşlik eder. Hipofiz Adenomu (en sık prolaktinoma) galaktore ve amenore yapar; Empty Sella Sendromu genellikle benigndir; Sheehan Sendromu postpartum kanama sonrası panhipopituitarizmle sekonder amenoreye yol açar. Nadir bir neden olarak Psödosyezis de anılmalıdır.
Menstrüel bozukluklar ve hiperandrojenizm. Anormal Uterin Kanama adolesanda en sık anovulasyona, ikinci sırada koagülasyon bozukluklarına (özellikle von Willebrand hastalığı) bağlıdır. Primer Dismenore ergenlerde en yaygın menstrüel sorundur ve prostaglandin aracılıdır; Sekonder Dismenore ise başta endometriozis olmak üzere pelvik patolojilere bağlıdır. Premenstrual Sendrom luteal fazda ortaya çıkan emosyonel ve fiziksel semptomlarla tanımlanır. Polikistik Over Sendromu oligomenore, hirsutizm ve biyokimyasal hiperandrojenizmle seyreden, insülin direnci ve obeziteyle ilişkili bir dışlama tanısıdır.
Vulvovajinitler ve cinsel yolla bulaşan hastalıklar. Prepubertal dönemde vulvovajinitlerin en sık nedeni Nonspesifik Vulvovajinittir; spesifik nedenler arasında Bakteriyel Vulvovajinit (en sık S. pyogenes), Kandida Vulvovajiniti, Enterobiyazis ve Vajinal Yabancı Cisim sayılır. Liken Sklerozus fildişi beyazı lekeler ve fissürlerle prepubertal dönemde pik yapan inflamatuar bir dermatozdur. Ergende vajinal akıntının en sık nedeni Bakteriyel Vajinozistir; Trikomoniyazis, Klamidya Enfeksiyonu ve Gonore çoğunlukla asemptomatik seyreder ve Pelvik İnflamatuar Hastalık ile infertilite, kronik pelvik ağrı ve ektopik gebelik gibi sekellere yol açabilir.
Ergen sağlığına özgü sorunlar. Adölesan Gebelik özellikle 15 yaş altında yüksek riskli gebelik kabul edilir. Anoreksiya Nervoza amenore ve osteoporoza yol açar; tedavisinde Yeniden Beslenme Sendromu korkulan komplikasyondur. Madde Kullanım Bozukluğu, Kronik Yorgunluk Sendromu ve istismar türleri (Cinsel İstismar, Ergen Fiziksel İstismarı, Ergen Duygusal İstismarı) bu grubun diğer önemli başlıklarıdır.
Amenore değerlendirmesinde önce primer ya da sekonder ayrımı yapılır. Primer amenore, 15 yaşta adet görmeme, telarştan 5 yıl sonra menarş olmaması veya 13 yaşa kadar sekonder seks karakteri gelişmemesi olarak tanımlanır; sekonder amenore düzenli sikluslu bir kızda 3 ay, düzensizlerde 6 ay adet görmemedir. İlk adımda beta-hCG, FSH, prolaktin ve TSH bakılır. Meme gelişimi normal olan primer amenorede çıkış yolu anomalileri (imperfore himen, transvers septum, MRKH) ve androjen duyarsızlığı; meme gelişimi olmayan ve FSH Yüksekliği bulunan olguda Turner sendromu ve gonadal disgenezi; FSH düşük/normal olguda hipotalamik nedenler ve Kallmann sendromu düşünülür. Galaktore, baş ağrısı ve Görme Bozukluğu santral bir lezyonu, Hirsutizm ile Akantozis Nigrikans PKOS’u, Bradikardi ve kilo kaybı fonksiyonel hipotalamik amenoreyi, Yele Boyun Turner sendromunu düşündürür.
| Başvuru yakınması / bulgu | Yaş ve bağlam | Öncelikle düşünülecekler | Ayırıcı ipucu |
|---|---|---|---|
| Vajinal akıntı | Prepubertal | Nonspesifik vulvovajinit, bakteriyel vulvovajinit, yabancı cisim, enterobiyazis | Kötü kokulu/kanlı akıntıda yabancı cisim; gece kaşıntısında enterobiyazis; kültür negatifliği nonspesifik vulvovajiniti destekler |
| Vajinal akıntı | Ergen | Bakteriyel vajinozis, kandida, trikomoniyazis, klamidya, gonore | Clue hücresi, pH yüksekliği ve whiff testi bakteriyel vajinozisi; maya/yalancı hif kandidayı gösterir |
| Vajinal kaşıntı | Prepubertal | Liken sklerozus, enterobiyazis, kandida | Fildişi beyazı lekeler, fissür ve introitus daralması liken sklerozusta |
| Periyodik karın/pelvik ağrı + primer amenore | Menarş çağı | İmperfore himen, transvers vajinal septum | Hematokolpos, pelvik kitle, idrar retansiyonu |
| Dismenore | Ergen | Primer dismenore, sekonder dismenore | Asiklik pelvik ağrı, disparoni ve NSAID’e yanıtsızlık sekonder nedeni düşündürür |
| Menoraji / düzensiz kanama | Menarştan sonraki ilk yıllar | Anovulatuar AUK, von Willebrand hastalığı, gebelik | Burun kanaması, peteşi ve ekimoz kanama bozukluğunu düşündürür |
| Oligomenore + hirsutizm | Ergen | PKOS | Akne, akantozis, obezite; DHEA-S yüksekliğinde adrenal neden araştırılır |
| Akut şiddetli karın ağrısı | Süt çocuğu ve puberte başı | Over torsiyonu, PID, gebelik komplikasyonu | Doppler’de over hacim artışı ve kan akımı azalması torsiyonu destekler |
Over Torsiyonu kız çocuklarında akut batın nedenidir; süt çocukluğu ve puberte başlangıcı olmak üzere iki pik gösterir, olguların önemli bölümünde over kitlesi eşlik eder ve gecikme over nekrozu ile infarktüse yol açar. Anormal uterin kanamada Taşikardi, Ortostatik Hipotansiyon, Senkop ve ağır anemi hemodinamik instabiliteyi gösterir ve yatış gerektirir; hormon tedavisinden önce von Willebrand paneli dahil koagülasyon tetkikleri alınmalıdır. Amenoreye baş ağrısı, kusma ve görme bozukluğunun eşlik etmesi intrakraniyal lezyon (örneğin hipofiz adenomu, hipofiz apopleksisi) açısından uyarıcıdır. Anoreksiya nervozada beslenmeye başlarken gelişen Hipofosfatemi, Hipokalemi ve Aritmi yeniden beslenme sendromuna bağlı ani ölüme neden olabilir. Ateşli karın ağrısı, adneksiyal hassasiyet ve vajinal akıntısı olan cinsel aktif ergende PID kaçırılmamalıdır. Genital laserasyon, açıklanamayan genital kanama ya da küçük çocukta cinsel yolla bulaşan enfeksiyon cinsel istismarı düşündürür; genital, anal veya oral temas sonrası 48-72 saat içinde adli değerlendirme gerekir ve adli bildirim zorunludur. İstismar ve madde kullanımı olan ergende İntihar Düşüncesi ve kendine zarar verme davranışı sorgulanmalıdır.
Ergen değerlendirmesinde gizliliğe özen gösterilerek ayrıntılı menstrüel, cinsel ve psikososyal öykü alınır; amenore, kanama ve pelvik ağrıda gebelik testi ilk basamaktır. Amenorede beta-hCG, FSH, prolaktin ve TSH; anormal uterin kanamada tam kan sayımı, pelvik ultrasonografi ve koagülasyon tetkikleri istenir. Boy kısalığı olan her kızda karyotip, hipofizer nedenlerde MRG uygun görüntüleme yöntemidir. Cinsel yolla bulaşan hastalıklarda NAAT tercih edilir. Tedavi nedene yöneliktir: çıkış yolu obstrüksiyonlarında cerrahi (imperfore himende iğne aspirasyonundan kaçınılır), MRKH’de vajinal dilatasyon veya neovajina, gonadal yetmezlikte hormon replasmanı, prolaktinomada dopamin agonistleri, PKOS’ta yaşam tarzı değişikliği, kombine oral kontraseptif, antiandrojen ve metformin, dismenorede NSAID ve hormonal kontraseptifler, anovulatuar kanamada hormon tedavisi, traneksamik asit ve demir uygulanır. Vulvovajinitlerde hijyen önlemleri ve etkene özgü tedavi, liken sklerozusta yüksek potensli steroidler kullanılır. Yeme bozuklukları, madde kullanımı ve istismarda multidisipliner ve aile temelli yaklaşım esastır.