Eşanlamlılar: Madde Bağımlılığı, Madde Kötüye Kullanımı
Kategori: Ergen Sağlığı · Tür: hastalık
Özet
DSM-5’te madde kötüye kullanımı ve bağımlılığı birleştiren tanıdır. Ergenlikte prefrontal korteksin geç olgunlaşması ve ödül sistemi özellikleri riski artırır. Evreler deneme, sosyal kullanım, riskli kullanım ve bağımlılıktır. Tanı için 12 ay içinde 11 ölçütten (uzun/fazla kullanım, bırakamama, zaman kaybı, aşırı istek, sosyal yükümlülük aksaması, zarara rağmen devam, tehlikeli kullanım, tolerans, yoksunluk vb.) en az ikisi gerekir. Aşırı istek, çekilme, uyku bozukluğu, halsizlik, duygu durum değişikliği ve sosyal izolasyon, okul başarısında düşme, kendine bakımda azalma, tolerans gelişimi, pupil değişikliği ve Akut Alkol Zehirlenmesi görülür. Kronik ve tekrarlayıcıdır; aile destekli tedavi ve ÇEMATEM önerilir.
Bölümlerdeki özetler
- DSM-5’te madde kötüye kullanımı ve bağımlılığı birleştiren tanıdır; ergenlikte prefrontal korteksin geç olgunlaşması ve ödül sistemi özellikleri riski artırır. Evreler: deneme, sosyal kullanım, riskli kullanım, bağımlılık. Kronik ve tekrarlayıcıdır; aile destekli tedavi ve ÇEMATEM önerilir. (Ergen Sağlığı › Madde Bağımlılığı Tanım; s.340, s.341)
Ayrıntılı bilgi
Kitabın ilgili bölümlerindeki bilgilerin tekrarsız derlemesi; parantez içindeki sayfalar PDF’e bağlanır.
Tanım ve sınıflama
- Madde: duyu, algı, biliş gibi beyin işlevlerini değiştiren, kötüye kullanım/bağımlılığa yol açabilen kimyasalların ortak adı (s.340)
- Bağımlılık: etki için giderek artan miktarda alım, sorunlara rağmen sürdürme, bırakma isteğine rağmen bırakamama (s.340)
- DSM-5’te madde kötüye kullanımı ve bağımlılığı ‘madde kullanım bozuklukları’ altında birleştirilmiştir (s.340)
- İki tür bağımlılık: fiziksel (fizyolojik istek, yoksunlukta fiziksel belirti) ve psikolojik (maddenin duygusal hazzına karşı) (s.340)
- Bağımlılık evreleri: deneme (merak), sosyal kullanım (duygusal değişimin sürmesi, kabul görme), riskli kullanım (kötüye kullanım; anksiyeteden/kötü duygudan kaçma), bağımlılık (normal hissetmek için madde ihtiyacı) (s.340)
Epidemiyoloji
- Ergen ve genç erişkinlerde madde deneme/bağımlılık oranı erişkinlerden yüksektir; erişkin bağımlılığı çoğunlukla ergenlik/genç erişkinlikten gelir (s.340)
- En yaygın madde tütündür ve madde kullanımının ilk basamağıdır; sıra genelde tütün, alkol, sonra opiyatlar, uyarıcılar, halüsinojenler, uçucular, esrar (s.341)
- Tütün kullanımı eğitim düzeyi düştükçe artar; sigara, puro, pipo, çiğneme şeklinde kullanılır; kolay ulaşım ve daha zararsız sanılması yaygınlık nedenidir (s.341)
- ESPAD 2019: öğrencilerin %18’i 13 yaş ve öncesinde sigara içmiş (s.341)
- TÜİK 2019: Türkiye’de 15-24 yaşın %19.6’sı her gün, %3.2’si ara sıra tütün kullanıyor, %3.1’i daha önce kullanmış (s.341)