| Özellik | Değer |
|---|---|
| tags | kavram |
| konu | Primer ve motil silya hastalıkları — ortak fenotip, organ tutulumu, genler, sendrom ailesi |
| guncelleme | 2026-09-12 |
| kaynaklar | Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan, Nelson - Bölüm 22 Nefroloji, Nelson - Bölüm 26 Sinir Sistemi, Nelson - Bölüm 31 Kemik ve Eklem, Nelson - Bölüm 19 Kardiyoloji |
Silya yapısı veya işlevi bozukluğundan kaynaklanan, birbirine genetik ve klinik olarak bağlı hastalık ailesi. Nelson iki gruba ayırır: motil siliyopatiler (Primer Siliyer Diskinezi) ve duyusal siliyopatiler (primer silya hastalıkları) (Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan, Tablo 128.4).
💡 Neden bu kadar çok organ Primer silya retinada, böbrek tübülünde, safra kanalında, beyin gelişiminde, ekstremite tomurcuğunda ve kıkırdakta sinyal antenidir. Nelson, Ellis-van Creveld Sendromu için EVC ve EVC2 proteinlerinin silyadaki hedgehog sinyalinde görev aldığını belirtir (Nelson - Bölüm 31 Kemik ve Eklem). Aynı sinyal bozulunca polidaktili, kistik böbrek, retinal distrofi, karaciğer fibrozu ve beyin malformasyonu aynı hastada toplanabilir.
Bir hastada aşağıdakilerden ikisi veya daha fazlası varsa siliyopati düşün:
| Organ | Bulgu |
|---|---|
| Böbrek | Kistik displazi, ‣ (NPHP), renal fibrokistik hastalık |
| Karaciğer | Konjenital hepatik fibrozis, ‣ hastalığı, intrahepatik biliyer disgenezi |
| Göz | ‣, Leber konjenital amarozis, kolobom, okülomotor apraksi |
| Ekstremite | Postaksiyel polidaktili (bazı alt gruplarda preaksiyel/mezoaksiyel) |
| İskelet | Kısa kaburgalar / dar toraks, koni şeklinde epifiz, kısa uzuv |
| SSS | Vermis hipoplazisi (azı dişi bulgusu), oksipital ensefalosel, ‣ |
| Metabolik | Obezite, diyabet |
| Diğer | Situs inversus, KKH, ‣, anozmi, infertilite, ‣ |
(Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan, Nelson - Bölüm 22 Nefroloji)
| Siliyopati | Klinik belirtiler | Seçilmiş genler |
|---|---|---|
| MOTOR | ||
| Primer siliyer diskinezi | Kronik ‣, rino‣, ‣, infertilite, KKH | DNAI1, DNAH5, DNAH11, DNAI2, KTU, TXNDC3, LRRC50, RSPH9, RSPH4A, CCDC40, CCDC39 |
| DUYUSAL | ||
| ‣ | Renal fibrokistik hastalık, konjenital hepatik fibrozis | PKHD1 |
| Nefronofitizis | RFH, ‣, KHF, RP | NPHP-8, ALMS1, CEP290 |
| Bardet-Biedl Sendromu | Obezite, polidaktili, MR, RP, renal anomali, anosmi, KKH | BBS1-12, MKS1, MKS3, CEP290 |
| Meckel-Gruber Sendromu | RFH, polidaktili, MR, SSS anormallikleri, KKH, yarık dudak/damak | MKS1-6, CC2D2A, CEP290, TMEM216 |
| Joubert Sendromu | SSS anormallikleri, MR, ataksi, RP, polidaktili, yarık dudak/damak | NPHP1, JBTS1, JBTS3, JBTS4, CORS2, AHI1, CEP290, TMEM216 |
| Alström Sendromu | Obezite, RP, DM, hipotiroidi, hipogonadizm, iskelet displazisi, kardiyomiyopati, pulmoner fibrozis | ALMS1 |
| Orofasiyodijital tip 1 | Polidaktili, ‣, yarık dudak/damak, SSS anormallikleri, MR, RFH | OFD1 |
| Ellis-van Creveld | Kondrodistrofi, polidaktili, ‣, KKH | EVC, EVC2 |
| Jeune asfiktik torakal distrofi | Dar toraks, RFH, RP, cücelik, polidaktili | IFT80 |
| Sensenbrenner | Dolikosefali, ektodermal displazi, dental displazi, dar toraks, RFH, KKH | IFT122, IFT43, WDR35 |
| Kısa kaburga-polidaktili | Dar toraks, kısa ekstremite, polidaktili, ‣ | WDR35, DYNC2H1, NEK1 |
KKH: konjenital kalp hastalığı · KHF: konjenital hepatik fibrozis · MR: mental retardasyon · RFH: renal fibrokistik hastalık · RP: retinitis pigmentoza (Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan)
💡 Ortak gen = ortak spektrumCEP290 tabloda dört ayrı satırda yer alır: nefronofitizis, Bardet-Biedl, Meckel Divertikülü ve İntestinal Duplikasyonlar-Gruber ve Joubert. TMEM216 hem Meckel-Gruber hem Joubert’te. Yani bu sendromlar ayrı hastalıklar değil, aynı silya yolağının farklı şiddetleridir — Meckel-Gruber spektrumun en ağır ucunda durur.
Nefronofitizisle ilişkili sendromların ekstrarenal bulguları (Nelson - Bölüm 22 Nefroloji):
| Bulgu | Sendrom |
|---|---|
| Retinitis pigmentoza | Senior-Løken · Arima · Alström (RP, obezite, tip 2 DM, işitme engeli) · RHYNS |
| Okülomotor apraksi | Cogan |
| ‣, kolobom, vermis aplazisi | Joubert ve ilişkili bozukluklar |
| Oksipital ensefalosel | Meckel-Gruber |
| Karaciğer fibrozisi | Boichis · Meckel-Gruber · Arima · Joubert |
| Kısa kaburgalar | Jeune (‣) |
| Koni şeklinde epifiz | Mainzer-Saldino |
| Postaksiyel polidaktili | Joubert · Bardet-Biedl (NPHP, RP, obezite, sağırlık) · Ellis-van Creveld |
| Diğer | Situs inversus, kardiyak malformasyon, bronşiektazi, ‣ |
Nelson’ın ORPBH fenokopileri tablosunda ORPBH (PKHD1) sistemik özellik taşımaz, siliyopatilerin hepsi taşır (Nelson - Bölüm 22 Nefroloji). Tablodaki siliyopatiler: Bardet-Biedl (BBS1-18), Joubert (JBTS1-20), Meckel-Gruber (MKS1-10), OFD tip I, Jeune (IFT80, DYNC2H1…), Ivemark II (NPHP3, NEK8), NPHP (NPHP1-16). Aynı tabloda yer alan Zellweger Spektrumu Hastalıkları (PEX genleri) bir peroksizomal hastalıktır, siliyopati değildir — fenokopi olduğu için listelenmiştir.
| Sendrom | Nelson’ın tanımı |
|---|---|
| Ellis-van Creveld (kondroektodermal displazi) | OR; eller, bazen ayaklarda postaksiyel polidaktili; orta ve distal bölümlerde kısa uzuv; ‣ ve diş anomalileri (natal diş, diş yokluğu, erken diş kaybı, üst dudak defektleri); ‣ ve diğer KKH. Proksimal tibia ve ulnada yumru uçlu kısa tübüler kemikler; karpal kemiklerde ekstra kemikleşme ve füzyon; koni şeklinde epifizler; asetabulum medial yüzünde kemik çıkıntı. En sık Amiş’lerde. Genler 4p’de baş başa yerleşen EVC (EVC1) ve EVC2 (LIMBIN); EVC2 allelik Weyers akrofasiyal dizostozis (OD). Hastaların ~%30’u kalp veya solunum problemleri nedeniyle süt çocukluğunda ölür; sonrası normal yaşam; erişkin boy 119-161 cm |
| Asfiktik torasik distrofi (Jeune) | EVC’ye benzeyen OR kondrodisplazi; yenidoğan uzun dar toraks + ‣ → ‣, sıklıkla ölüm. Hafif kısa uzuv, postaksiyel polidaktili. Çoğunlukla DYNC2H1 (sitoplazmik dynein 2 ağır zincir 1) → primer silya bozukluğu. Radyografi: çok kısa kostalar, bulböz tübüler kemikler, koni epifizler, kısa kare iliak kemikler. Yaşayanlarda solunum göğüs büyüdükçe iyileşir; lateral torasik genişletme cerrahisi. Çocuklukta ilerleyici böbrek işlev bozukluğu sıktır; bağırsak emilim bozukluğu ve karaciğer işlev bozukluğu bildirilmiştir |
| Kısa kosta polidaktili sendromları | Ortak: daralmış göğüs kafesi, kısa kostalar, polidaktili, çok kısa ekstremiteler; yenidoğan döneminde ölümcül; OR; beş sendrom (SRP 2-5). Silya ilişkili genler: DYNC2H1, TTC21B, WDR19, WDR34, WDR35, IFT80, IFT140, IFT172, NEK1 |
(Nelson - Bölüm 31 Kemik ve Eklem)