Özellik	Değer
tags	sendrom, tek-gen
ad-tr	Zellweger spektrumu hastalıkları (serebrohepatorenal sendrom, peroksizom biyogenez bozuklukları)
ad-en	Zellweger spectrum disorders (peroxisome biogenesis disorders)
omim	214100 (Zellweger)
gen	PEX genleri (PEX1 en sık; 12 farklı PEX geni) · RCDP’de PEX7
lokus	heterojen
kalitim	Otozomal resesif
insidans	Zellweger ~1/100.000 (Böl. 17) · ALD dışı peroksizomal hastalıklar toplam ~1/50.000 (Böl. 10)
tus-onceligi	orta
guncelleme	2026-09-15
kaynaklar	Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar, Nelson - Bölüm 17 Sindirim Sistemi, Nelson - Bölüm 22 Nefroloji, Nelson - Bölüm 26 Sinir Sistemi, Nelson - Bölüm 27 Nöromusküler Bozukluklar, Nelson - Bölüm 4 Öğrenme ve Gelişimsel Bozukluklar, Nelson - Bölüm 25 Endokrin Sistem

Zellweger Spektrumu Hastalıkları

Peroksizomun hiç oluşmadığı veya sayıca azaldığı peroksizom biyogenez bozuklukları. Spektrumun en ağır ucu olan Zellweger sendromu, yenidoğanda ağır hipotoni, yüksek alın ve geniş fontanel, nöbetler, hepatomegali, renal kortikal kistler ve patellada noktasal kalsifikasyon ile tanınır; çok uzun zincirli yağ asitleri (VLCFA) yükselir (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar).

Genetik

Peroksizomal hastalıklar: peroksizomun yapımında veya işlevinde normalde bulunan tek bir proteinin eksikliği; iki ana grup (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar):

Tablo 104.2 — peroksizomal hastalıkların sınıflandırması

Peroksizomal biyogenez bozuklukları	Tek enzim eksiklikleri
Zellweger spektrumu hastalıkları: Zellweger sendromu, neonatal adrenolökodistrofi (ALD), infantil ‣ hastalığı	X’e bağlı adrenolökodistrofi → ‣
Rizomelik ‣ (RCDP) ve diğer PEX7 durumları	Açil-KoA oksidaz eksikliği · bifonksiyonel enzim eksikliği · 2-metilaçil-KoA rasemaz eksikliği · DHAP açiltransferaz eksikliği · alkil-DHAP sentaz eksikliği · erişkin Refsum hastalığı

(Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)

Peroksizom biyolojisi: olgun eritrositler hariç tüm hücrelerde tek zarla çevrili organel; 50’den fazla peroksizomal enzim. Proteinler serbest poliribozomlarda sentezlenir ve peroksizom hedefleme dizileri ile organele alınır: PTS1 (karboksi-terminal üç amino asit), PTS2 (amino-terminal; plazmalojen ve dallı zincirli yağ asidi enzimleri). Alım en az 23 farklı proteini (peroksinler, PEX genleri) gerektirir (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)
Kalıtım: X’e bağlı ALD hariç Tablo 104.2’deki tüm peroksizomal bozukluklar otozomal resesiftir; %25 tekrarlama riski (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)
Genotip: peroksizomal biyogenez bozukluklarında 12 farklı PEX geninde mutasyon tanımlanmıştır. Özgün gen kusurları klinik özellikleri ayırt edemez; şiddet hangi protein alımının ne kadar bozulduğuna bağlıdır (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)
- Protein alımını tamamen ortadan kaldıran mutasyon → Zellweger sendromu
- Alım işlevinin bir dereceye kadar korunduğu mutasyon → daha hafif fenotipler
- PEX1 kusuru peroksizomal biyogenez bozukluğu olan hastaların yaklaşık %60’ında; PEX1 kusurlarının yaklaşık yarısında çok daha hafif fenotiple ilişkili G843D aleli (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)
- PTS2 alımından sorumlu PEX7 kusuru → RCDP; alım kısmen korunursa klasik (erişkin) Refsum benzeri daha hafif fenotip (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)
Klinik süreklilik: Zellweger sendromu en ağır, neonatal ALD orta, infantil Refsum en hafif (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)
Nefrolojik gen listesi: Zellweger → PEX1-3, 5-6, 10-11, 13, 14, 16, 19, 26; renal kortikal mikrokistler; intrahepatik biliyer disgenezi (Nelson - Bölüm 22 Nefroloji)
Endokrin: neonatal ALD otozomal resesiftir; PEX5, PEX1, PEX10, PEX13, PEX26 gibi peroksizom gelişimini kontrol eden genlerde mutasyon; Zellweger (serebrohepatorenal) sendromunun alt kümesidir (Nelson - Bölüm 25 Endokrin Sistem)

⚠️ Çelişki — insidans

Nelson - Bölüm 17 Sindirim Sistemi (Bölüm 383): Zellweger sendromu insidansı 100 bin doğumda bir

Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar (Bölüm 104.2): ALD dışındaki peroksizomal hastalıkların toplam insidansı 1/50.000; geniş yenidoğan taraması gerçek insidansı daha doğru belirleyecektir

İkincisi tüm grubun toplamı olduğu için gerçek bir çelişki değildir.

Klinik Bulgular

Patoloji

Peroksizom sayısında azalma veya hiç olmaması patognomoniktir. Hastaların çoğunda peroksizomal “hayaletler” (matriks proteinleri olmayan membranöz keseler) vardır. Organların çoğunda nöronal göç kusurları, karaciğerin mikronodüler sirozu, renal kistler, kondrodisplazi punktata, İşitme Kaybı ile Giden Sendromlar, retinopati, KKH ve dismorfik özellikler (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar)

Zellweger sendromu — yenidoğan

Yenidoğan bebekler çarpıcı ve tutarlı anormallikler gösterir