| Özellik | Değer |
|---|---|
| tags | kavram |
| ad-tr | Tetrahidrobiyopterin (BH₄) eksikliği ve hiperfenilalaninemi |
| ad-en | Tetrahydrobiopterin deficiency |
| tus-onceligi | yüksek |
| guncelleme | 2026-10-06 |
| kaynaklar | Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar |
Bölüm 103.1 (Oleg A. Shchelochkov ve Charles P. Venditti) (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar). Klasik fenilketonüri için → Fenilketonüri.
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] Oran — TUS | HİPERFENİLALANİNEMİ OLAN BEBEKLERİN %1-3’ÜNDE KUSUR, KOFAKTÖR OLAN BH₄’ÜN SENTEZİNDE veya REJENERASYONUNDA GEREKLİ OLAN ENZİMLERDEN BİRİNDEDİR |
| > [!warning] Neden önemli? | EĞER BU BEBEKLER FKÜ OLARAK YANLIŞ TANI ALIRSA, PLAZMA FENİLALANİN DÜZEYLERİNİN YETERLİ KONTROLÜ SAĞLANMASINA RAĞMEN NÖROLOJİK OLARAK KÖTÜLEŞİRLER |
| > [!tip] Üç hidroksilaz | BH₄ BİRKAÇ ENZİMATİK REAKSİYON İÇİN GEREKLİDİR: FENİLALANİN HİDROKSİLAZ (Şekil 103.1), TİROZİN HİDROKSİLAZ (Şekil 103.2) ve TRİPTOFAN HİDROKSİLAZ (Şekil 103.5). BH₄ eksikliği → HİPERFENİLALANİNEMİNİN EŞLİK ETTİĞİ veya ETMEDİĞİ MONOAMİN NÖROTRANSMİTTER EKSİKLİKLERİNE NEDEN OLUR |
| Dört enzim | BH₄ SENTEZİNDE ve REJENERASYONUNDA GÖREVLİ DÖRT ENZİM: GTP SİKLOHİDROLAZ 1, 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİN SENTAZ, DİHİDROPTERİDİN REDÜKTAZ ve PTERİN-4-α-KARBİNOLAMİN DEHİDRATAZ. BİLDİRİLEN HASTALARIN YARISINDAN FAZLASINDA 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİN SENTAZ EKSİKLİĞİ VARDIR |
| > [!tip] Kalıtım | BU DÖRT ENZİM OTOZOMAL RESESİF GTP SİKLOHİDROLAZ 1 EKSİKLİĞİ, 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİN SENTAZ EKSİKLİĞİ, DİHİDROPTERİDİN REDÜKTAZ EKSİKLİĞİ ve PTERİN-4-α-KARBİNOLAMİN DEHİDRATAZ EKSİKLİĞİDİR. GTP SİKLOHİDROLAZ EKSİKLİĞİNİN OTOZOMAL DOMİNANT ŞEKLİ ve SEPİAPTERİN REDÜKTAZ EKSİKLİĞİNDE FENİLALANİNİN YÜKSELMESİ OLMAKSIZIN NÖROTRANSMİTTER EKSİKLİKLERİ GÖRÜLÜR |
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] Fenilalanin düzeyi değişken | BH₄ EKSİKLİĞİ OLAN BEBEKLER FKÜ TARAMA PROGRAMLARINDA HİPERFENİLALANİNEMİ NEDENİYLE SAPTANIRLAR. PLAZMA FENİLALANİN DÜZEYLERİ KLASİK FKÜ’LERDE OLDUĞU KADAR YÜKSEK veya DAHA HAFİF ARALIKTA OLABİLİR |
| > [!warning] Nörotransmitter bozukluğu — TUS | KAN FENİLALANİN DÜZEYLERİ DAHA DÜŞÜK OLABİLMESİNE RAĞMEN NÖROTRANSMİTTER BOZUKLUKLARI NEDENİYLE HASTALAR KLASİK FKÜ OLANLARDAN DAHA ÇOK ETKİLENİR |
| Ekstrapiramidal bulgular | NÖROTRANSMİTTER BOZUKLUKLARININ EKSTRAPİRAMİDAL BULGULARI (KOREATETOİD BENZERİ ve ‣ EKSTREMİTE HAREKETLERİ, AKSİYEL ve GÖVDESEL HİPOTONİ, HİPOKİNEZİ), BESLENME PROBLEMLERİ ve OTONOMİK PROBLEMLERİ İÇEREN NÖROLOJİK BULGULARI, ILK BİRKAÇ AY İÇİNDE ORTAYA ÇIKAR |
| > [!warning] Diğer | AYRICA ‣, NÖBETLER, TÜKÜRÜK MİKTARINDA ARTIŞ ve YUTMA GÜÇLÜĞÜ GÖRÜLEBİLİR. SEMPTOMLAR GENELLİKLE İLERLEYİCİDİR veya GÜN İÇİNDE DALGALANMALAR GÖSTERİR. PROGNOZ ve SONUÇLAR TANI ve TEDAVİYE BAŞLAMA YAŞINA AYRICA ENZİM EKSİKLİĞİNİN TİPİNE BAĞLIDIR |
| Yöntem | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!warning] Zorunlu tarama | BH₄ SENTEZ KUSURLARININ DÜŞÜK İNSİDANSINA RAĞMEN YENİDOĞAN TARAMASINDA HİPERFENİLALANİNEMİ OLAN TÜM YENİDOĞANLAR BH₄ SENTEZ KUSURLARI AÇISINDAN TARANMAK ZORUNDADIR |
| > [!tip] Neopterin ve biyopterin ölçümü | NEOPTERİN (DİHİDRONEOPTERİN TRİFOSFATIN OKSİDATİF ÜRÜNÜ) ve BİYOPTERİN (DİHİDROBİYOPTERİN ve BH₄’ÜN OKSİDATİF ÜRÜNÜ) VÜCUT SIVILARINDA ÖZELLİKLE İDRARDA ÖLÇÜLEBİLİR (Şekil 103.1) |
| Profil yorumu | GTP SİKLOHİDROLAZ 1 EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA HEM NEOPTERİN HEM DE BİYOPTERİN İDRAR ATILIMI ÇOK DÜŞÜKTÜR. 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİN SENTAZ EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA İDRAR NEOPTERİN ATILIMINDA ANLAMLI BİR ARTIŞ ve EŞ ZAMANLI BİYOPTERİN ATILIMINDA AZALMA VARDIR |
| > [!tip] Dihidropteridin redüktaz | EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA NEOPTERİN ve BİYOPTERİN ATILIMI YÜKSEKTİR. BİYOPTERİNİN ATILIMI BU NEDENLE BH₄’E GERİ DÖNÜŞEMEDİĞİ İÇİN ARTAR |
| Pterin-4-α-karbinolamin dehidrataz | EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARIN İDRARLARINDA 7-BİYOPTERİN (OLAĞANDIŞI BİR BİYOPTERİN İZOMERİ) ATILIMI VARDIR |
| > [!tip] BOS | BOS İNCELEMESİNDE DOPAMİN ve SEROTONİN METABOLİT DÜZEYLERİ AZALMIŞ GÖRÜLEBİLİR (Bölüm 103.11) |
| > [!tip] BH₄ yükleme testi | AĞIZDAN VERİLEN 20 mg/kg DOZUNDAKİ BH₄, BH₄ EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA PLAZMA FENİLALANİN DÜZEYİ ve FENİLALANİN/TİROZİN ORANINI 4-12 SAAT İÇİNDE NORMALE GETİRİR. Sonuçların doğru yorumlanabilmesi için KAN FENİLALANİN YÜKSELTİLMELİDİR (>400 μmol/L). Bu test diyet tedavisinden önce ya da TESTTEN ÜÇ SAAT ÖNCE 100 mg/kg DOZUNDA FENİLALANİN YÜKLENEREK BAŞARILI OLABİLİR |
| > [!warning] BH₄ yanıtlı PAH eksikliği karışabilir | BH₄ YANITLI PAH EKSİKLİĞİNDEN KAYNAKLANAN FKÜ’LERDE KAN FENİLALANİN DÜZEYLERİ BH₄ YÜKLEME TESTİ SIRASINDA DÜŞEBİLİR; ancak DAHA SONRA BH₄ TAKVİYESİNE RAĞMEN ARTABİLİR |
| Enzim çalışması | DİHİDROPTERİDİN REDÜKTAZ AKTİVİTESİ TARAMA AMACIYLA KULLANILAN FİLTRE KÂĞIDINDA KURU KANDA ÖLÇÜLEBİLİR. 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİN SENTAZ AKTİVİTESİ KARACİĞERDE, FİBROBLASTLARDA ve ERİTROSİTLERDE ÖLÇÜLEBİLİR. GTP SİKLOHİDROLAZ I AKTİVİTESİ, KARACİĞER ve SİTOKİN (İNTERFERON-γ) İLE UYARILMIŞ MONONÜKLEER HÜCRELER veya FİBROBLASTLARDA ÖLÇÜLEBİLİR |
Tedavi bilgisi eğitim amaçlıdır.
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] İki hedef | TEDAVİNİN AMACI FENİLALANİN YÜKSEKLİĞİNİ DÜZELTMEK ve SANTRAL SİNİR SİSTEMİNDEKİ NÖROTRANSMİTTER EKSİKLİKLERİNİ İYİLEŞTİRMEKTİR |
| Fenilalanin kontrolü | DİYET ya da BH₄ TAKVİYESİ İLE OLABİLİR (5-20 mg/kg/GÜN). BH₄’ÜN YAPAY BİR ŞEKLİ OLAN SAPROPTERİN DİHİDROKLORİD PİYASADA VAR FAKAT PAHALIDIR |
| > [!warning] Ömür boyu nörotransmitter öncülleri | PLAZMA FENİLALANİN DÜZEYLERİ BH₄ TEDAVİSİ İLE NORMALE DÖNDÜĞÜ ZAMAN BİLE L-DOPA ve 5-HİDROKSİTRİPTOFAN GİBİ NÖROTRANSMİTTER ÖNCÜLLERİNİN, MSS’DE GEREKMEKTEDİR |
| Doz artırımı | BH₄’ÜN İSTENMEYEN YAN ETKİLERİNİ (ÖZELLİKLE L-DOPA KAYNAKLI DİSKİNEZİ) AZALTMAK İÇİN TEDAVİYE DÜŞÜK DOZLARDA L-DOPA/KARBİDOPA ve 5-HİDROKSİTRİPTOFAN İLE BAŞLANMALIDIR |
| > [!tip] Folinik asit | DİHİDROPTERİDİN REDÜKTAZ EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA ÖNERİLMEKTEDİR |
| > [!warning] Prognoz sınırı | NÖROTRANSMİTTER ÖNCÜLLERİ İLE NÖROTRANSMİTTER DÜZEYLERİ NORMALE GETİRİLSE BİLE BEYİNDEKİ BH₄ DÜZEYİ NORMALE GELMEDİĞİ İÇİN NÖROLOJİK BULGULAR TAMAMEN DÜZELMEZ. NÖROTRANSMİTTER ÖNCÜLLERİNİN TAKVİYESİNE RAĞMEN HASTALARDA GENELLİKLE ZİHİNSEL YETERSİZLİK, TONUS DEĞİŞİKLİKLERİ, ANORMAL GÖZ HAREKETLERİ, DENGE ve KOORDİNASYON BOZUKLUĞU, YÜRÜME GÜÇLÜĞÜ ve NÖBETLER GÖRÜLEBİLİR |
| > [!tip] Prolaktin | BH₄ EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA HİPOTALAMİK DOPAMİN EKSİKLİĞİ SONUCU GÖRÜLÜR. SERUM PROLAKTİN DÜZEYLERİNİN ÖLÇÜMÜ ETKİLENEN BİREYLERDE NÖROTRANSMİTTER DESTEĞİNİN YETERLİ OLUP OLMADIĞINI İZLEMEK İÇİN GÜVENLİ BİR YÖNTEM OLABİLİR |
| > [!warning] İlaç uyarısı | TRİMETOPRİM/SULFAMETOKSAZOL, METOTREKSAT ve ANTİLÖSEMİK AJANLAR GİBİ BAZI İLAÇLARIN DİHİDROPTERİDİN REDÜKTAZ ENZİMİNİ İNHİBE ETTİĞİ BİLİNMEKTEDİR. BU İLAÇLAR BH₄ EKSİKLİĞİ OLAN HASTALARDA ÇOK DİKKATLİ KULLANILMALIDIR |
| Konu | Ayrıntı |
|---|---|
| > [!tip] FKÜ prevalansı | ABD’de FKÜ prevalansı 1/14.000 ile 1/20.000 CANLI DOĞUM olduğu tahmin edilmektedir. FKÜ OLMAYAN FENİLALANİN YÜKSEKLİĞİ PREVALANSI 1/50.000 CANLI DOĞUM. Bu durum beyazlarda, yerli Amerikalılarda daha sık; SİYAHLARDA İSPANYOLLARDA ve ASYALILARDA DAHA AZDIR |
| PAH geni | PAH geni KROMOZOM 12q23.2’dedir. FARKLI AİLELERDE 1.000’DEN FAZLA PATOJENİK VARYANT TANIMLANMIŞTIR. HASTALARIN BÜYÜK ÇOĞUNLUĞU İKİ FARKLI MUTANT ALLEL BAKIMINDAN BİRLEŞİK HETEROZİGOTTUR |
| BH₄ genleri | 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİN SENTAZ (PTS) 11q23.1; DİHİDROPTERİDİN REDÜKTAZ (QDPR) 4p15.32; PTERİN-4-α-KARBİNOLAMİN DEHİDRATAZ (PCBD1) 10q22.1; GTP SİKLOHİDROLAZ 1 (GCH1) 14q22.2. SEBEP OLAN MUTASYON BİLİNDİĞİ TAKDİRDE PRENATAL TANI MÜMKÜNDÜR |