Özellik	Değer
tags	sendrom, tek-gen
ad-tr	Fenilketonüri ve hiperfenilalanemiler
ad-en	Phenylketonuria (PKU)
omim	261600
gen	PAH (ayrıca BH4 sentez/rejenerasyon genleri)
lokus	12q23.2
kalitim	Otozomal resesif
insidans	kaynak gerekli
tus-onceligi	yüksek
guncelleme	2026-09-19
kaynaklar	Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar

Fenilketonüri

“Fenilalanin esansiyel bir amino asittir. Diyet ile alınan, protein sentezinde kullanılmayan fenilalanin tirozin yolağı aracılığı ile parçalanır. Fenilalanin hidroksilaz (PAH) enziminin ya da bu enzimin kofaktörü olan tetrahidrobiopterinin (BH4) eksikliği vücut sıvıları ve beyinde fenilalanin birikmesine neden olur” (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar, Bölüm 103.1).

Biyokimyasal eşikler — hastalık adını düzey belirler

“Plazmada fenilalanin yüksekliğinin ciddiyeti enzim eksikliğinin derecesine bağlıdır.”

Tablo	Serbest diyette plazma fenilalanin
Ciddi PAH eksikliği (klasik fenilketonüri)	≥20 mg/dl (>1.200 µmol/L)
Daha hafif patojenik varyant	10-20 mg/dl (600-1.200 µmol/L)
Hafif hiperfenilalanemi	2-10 mg/dl (120-600 µmol/L)

“Plazma düzeyi 20 mg/dl üzerinde olan hastalarda aşırı fenilalanin, idrar ile atılan, hastalığa fenilketonüri (FKÜ) adını veren fenilketonlara (fenilpirüvat-fenilasetat) metabolize edilir.”

❗ FKÜ olmayan hiperfenilalanemi“FKÜ için yapılan herhangi bir taramada plazma fenilalanin düzeyi normalin üzerinde olan (>2 mg/dl veya 120 µmol/L) fakat <20 mg/dl (1.200 µmol/L) olan bir grup bebek saptanır. Bu bebeklerde tipik olan fenilketon atılımı olmaz.”“Hafif hiperfenilalanemisi olan tüm bebeklerde BH4 eksikliği olasılığı araştırılmalıdır” (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar).

Patogenez — neden beyin?

“Beyin FKÜ hastalarında etkilenen temel organdır. Fakat bu zedelenmenin mekanizması tam olarak ortaya konamamıştır. Zedelenme mekanizmasında fenilalaninin yüksekliği ya da yetersiz tirozin rol oynayabilir.”
“Fenilalanin hidroksilaz, fenilalanini epinefrin, norepinefrin ve dopamin gibi nörotransmitterlerin üretiminde gerekli olan tirozine çevirir” (Şekil 103.2).
“Fenilalanin hidroksilaz enzim eksikliğinin derecesi şiddetli ise tirozin esansiyel bir amino asit haline gelir. Tirozin alımı yeterli değilse eksikliği görülebilir.”
“Yüksek kan fenilalanin düzeyleri kan-beyin engelindeki transport sistemini dallı-zincirli amino asitler, tirozin ve triptofan gibi diğer büyük nötral amino asitlerin beyne taşınmasını inhibe eder, beynin protein sentezini bozar.”

Klinik Bulgular

⚠️ Doğumda normaldir“Etkilenen bebek doğumda normaldir. Eğer bebek tedavisiz kalırsa belirgin zihinsel yetersizlik yavaş yavaş gelişir. Bilişsel gecikme ilk birkaç ay belirgin olmayabilir.” Bu yüzden yenidoğan taraması tek etkili yakalama yoludur.

Sistem	Bulgular
Bilişsel	“Tedavisiz hastaların %50-70’inin IQ’su 35’in altında, %88-90’ının 65’in altında olacaktır. Tedavisiz hastaların sadece %2-5’i normal zekâya sahiptir.”
Erken semptom	“Bazen yanlışlıkla ‣ tanısı alacak kadar ciddi düzeyde olan kusma erken bir semptom olabilir.”
Davranış	“Tedavi edilmeyen daha büyük çocuklarda amaçsız el hareketleri, ritmik sallanma ve ateotoz dahil otistik davranışlar ve hiperaktivite görülür.”
Deri ve saç	“Tedavi edilmeyen ve yeteri kadar tedavi edilmeyen bebekler etkilenmemiş kardeşlerine göre daha açık tenlidirler.”“Bazılarında genellikle hafif olan ve çocuk büyüdükçe kaybolan seboreik veya egzema benzeri döküntüler görülür.”
Koku	“Bu çocuklarda fenilasetik asitin sebep olduğu küf ya da ‘faremsi’ olarak tanımlanan bir koku vardır.”
Nörolojik	“nöbetler (yaklaşık %25), ‣, hiperrefleksi ve tremorlar vardır. Yüzde 50’sinden fazlasında elektroensefalografik anormallikler görülür.”
Kraniyofasiyal ve büyüme	“‣, geniş aralıklı dişler ile birlikte belirgin maksilla, diş minesi hipoplazisi ve ‣.”
Kemik	“Etkilenen bireylerde her yaşta düşük kemik mineral yoğunluğu ve osteopeni bildirilmiştir. Doğal proteinlerin yetersiz alımı temel suçlu görünüyor olsa da hastalığın kesin patogenezi belirsizdir.”

ℹ️ Neden artık görülmüyor“Klasik FKÜ’nün klinik bulguları FKÜ’nün tespiti için Yenidoğan Metabolik Taraması programının yürürlükte olduğu ülkelerde seyrek görülür” (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar).

TUS İpuçları

💡 Klasik vakaDoğumda normal + birkaç ay sonra gelişimsel gerileme + açık ten ve saç + küf/faremsi idrar kokusu + egzematöz döküntü + nöbet → FKÜ. Tarama programı olan ülkelerde bu tablo taranmamış veya yurtdışından gelmiş çocukta görülür → Zihinsel Yetersizlik ile Giden Sendromlar

💡 Üç eşik sayısı≥20 mg/dl klasik FKÜ · 10-20 mg/dl hafif patojenik varyant · 2-10 mg/dl hafif hiperfenilalanemi. Tedavi eşiği: >10 mg/dl derhal, >6 mg/dl kalıcı olanlar da klasik gibi; yaşam boyu hedef 2-6 mg/dl (120-360 µmol/L).