| Özellik |
Değer |
| tags |
karşılaştırma |
| ad-tr |
Nörotransmitter genetik bozuklukları |
| ad-en |
Genetic disorders of neurotransmitters |
| tus-onceligi |
yüksek |
| guncelleme |
2026-10-06 |
| kaynaklar |
Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar |
Nörotransmitter Genetik Bozuklukları
Bölüm 103.11 (Oleg A. Shchelochkov ve Charles P. Venditti) (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar).
⚠️ Neden gözden kaçar?NÖROTRANSMİTTERLER, SİNAPTİK KAVŞAKLARDA UYARILMIŞ NÖRONLARIN AKSONAL UCUNDAN SALINAN KİMYASAL MADDELERDİR. Bu maddelerin SENTEZİNDE, TAŞINMASINDA veya YIKIMINDA SORUMLU GENLERDEKİ PATOJENİK VARYANTLAR NÖROLOJİK ve/veya PSİKİYATRİK ANORMALLİKLER GÖSTEREN DURUMLARA NEDEN OLABİLİR (Tablo 103.3). Daha önce nörotransmitter bozukluklarından etkilenen çocuklar Serebral Palsi, EPİLEPSİ, PARKİNSONİZM, Distoni veya ATİPİK SENDROMİK TANILAR ALMIŞLARDIR. TANI İÇİN ÇOĞU VAKADA BEYİN-OMURİLİK SIVISINDA (BOS) ÖZEL LABORATUVAR ÇALIŞMALARI GEREKİR; ÇÜNKÜ MSS’DE YAYGIN OLARAK BULUNAN BAZI NÖROTRANSMİTTERLER (DOPAMİN ve SEROTONİN) KAN-BEYİN BARİYERİNİ GEÇEMEZ ve BUNLARIN ANORMAL DÜZEYLERİ SERUMDA veya İDRARDA TESPİT EDİLEMEZ (Nelson - Bölüm 10 Metabolik Hastalıklar).
Tablo 103.3 — Çocuklarda nörotransmitter genetik bozuklukları
| NÖROTRANSMİTTER |
SENTEZ KUSURU |
YIKIM KUSURU |
| MONOAMİNLER |
|
|
| > [!tip] Dopamin |
TH EKSİKLİĞİ |
MAO EKSİKLİĞİ |
| > [!tip] Serotonin ve dopamin |
AADC EKSİKLİĞİ · BH₄ EKSİKLİĞİ · FENİLALANİN YÜKSEKLİĞİ OLAN ve OLMAYAN |
MAO EKSİKLİĞİ |
| Norepinefrin |
DβH EKSİKLİĞİ |
MAO EKSİKLİĞİ |
| > [!tip] GABA |
? |
GABA TRANSAMİNAZ EKSİKLİĞİ · GHB ASİDÜRİSİ |
| Histamin |
HDC EKSİKLİĞİ |
? |
| TAŞIMA PROTEİNLERİ |
|
|
| Dopamin taşıyıcısı |
DAT EKSİKLİĞİ |
? |
| Dopamin |
VMAT2 EKSİKLİĞİ |
? |
| AMİNOASİTLER |
|
|
| Prolin |
? |
‣ |
| Serin |
3-PGD, PSAT, PSPH EKSİKLİKLERİ |
? |
| Glisin |
3-PGD, PSAT, PSPH EKSİKLİKLERİ |
NKH |
AADC, aromatik L-amino asit dekarboksilaz; BH₄, tetrahidrobiyopterin; DAT, dopamin taşıyıcı; DβH, dopamin β-hidroksilaz; GABA, γ-aminobütirik asit; GHB, γ-hidroksibütirik asit; HDC, histidin dekarboksilaz; hiperfenilalaninemi; MAO, monoamin oksidaz; NKH, nonketotik hiperglisinemi; 3-PGD, 3-fosfogliserat dehidrogenaz; PSAT, fosfoserin aminotransferaz; PSPH, 3-Fosfoserin Fosfataz Eksikliği; TH, tirozin hidroksilaz; VMAT2, veziküler monoamin taşıyıcı 2.
Tirozin hidroksilaz (TH) eksikliği
| Konu |
Ayrıntı |
| > [!tip] Diğer adları |
BEBEKLİK PARKİNSONİZMİ, OTOZOMAL RESESİF ‣, OTOZOMAL RESESİF SEGAWA SENDROMU |
| İşlev |
TİROZİN HİDROKSİLAZ, TİROZİNDEN L-DOPA OLUŞUMUNU KATALİZE EDER. Bu enzim eksikliği DOPAMİN ve NOREPİNEFRİN EKSİKLİĞİNE NEDEN OLUR (Şekil 103.2) |
| > [!tip] Hafif şekil (tip A) — TUS |
DOPA DUYARLI DİSTONİ; ÇOCUKLUKTA YÜRÜYÜŞ KOORDİNASYONU BOZUKLUĞUNA NEDEN OLAN TEK TARAFLI EKSTREMİTE DİSTONİSİ ve POSTURAL TREMOR; durum YAŞLA BİRLİKTE KÖTÜLEŞİR. SEMPTOMLAR GÜN İÇİNDE DEĞİŞİKLİK (DİÜRNAL VARYASYON) GÖSTERİR — GÜN SONUNA DOĞRU KÖTÜLEŞİR. BİLİŞSEL GELİŞİM GENELLİKLE NORMALDİR |
| > [!warning] Şiddetli şekil (tip B) |
BEBEKLİK PARKİNSONİZMİ, BEBEKLİK ENSEFALOPATİSİ; KLİNİK BELİRTİLER DOĞUMDA veya KISA BİR SÜRE SONRA ORTAYA ÇIKAR: ‣, GELİŞİMSEL GECİKME, ‣ İLE BERABER EKSTREMİTELERİN ‣, DİSTONİ, PİTOZ, İFADESİZ YÜZ, OKÜLOJİRİK KRİZLER (YUKARI DOĞRU GÖZ ÇEVİRME HAREKETLERİ) ve OTONOMİK İŞLEV BOZUKLUĞU (VÜCUT SICAKLIĞINDA DENGESİZLİK, AŞIRI TERLEME, HİPOGLİSEMİ, TÜKÜRÜK SALGISINDA ARTIŞ, TREMOR, GASTROİNTESTİNAL REFLÜ, ‣) |
| Laboratuvar |
BOS’DA DOPAMİN ve METABOLİTİ HOMOVANİLİK ASİT (HVA) DÜZEYLERİ DÜŞÜK; TETRAHİDROBİYOPTERİN (BH₄), NEOPTERİN ve 5-HİDROKSİİNDOLASETİK ASİT (5-HIAA, bir SEROTONİN METABOLİTİ) DÜZEYLERİ NORMALDİR. SERUM PROLAKTİN DÜZEYLERİ GENELLİKLE YÜKSEKTİR |
| > [!tip] Tedavi |
L-DOPA/KARBİDOPA; ÇOĞU HASTADA ÖNEMLİ KLİNİK İYİLEŞME SAĞLAR; ancak CİDDİ ŞEKİLLER DE HER ZAMAN L-DOPA KAYNAKLI DİSKİNEZİLER İLE İLİŞKİLİDİR. TEDAVİ YAN ETKİLERİNİ EN AZA İNDİRMEK İÇİN TEDAVİYE DÜŞÜK DOZLAR İLE BAŞLANMALI, DOZ YAVAŞ ARTTIRILMALIDIR |
Aromatik L-aminoasit dekarboksilaz (AADC) eksikliği
| Konu |
Ayrıntı |
| İşlev |
AADC HEM 5-HİDROKSİTRİPTOFANDAN SEROTONİN (Şekil 103.5) HEM DE L-DOPADAN DOPAMİN (Şekil 103.2) DEKARBOKSİLASYONUNU KATALİZE EDER. B6 VİTAMİNİ BUNUN İÇİN BAĞIMLI BİR ENZİMDİR |
| > [!warning] Klinik |
DOPAMİN ve SEROTONİN KULLANILABİLİRLİĞİNİN AZALMASI İLE İLİŞKİLİDİR. ETKİLENEN YENİDOĞANLARDA BESLENMEDE AZALMA, LETARJİ, HİPOTANSİYON, HİPOTERMİ, OKÜLOJİRİK KRİZLER veya ‣ görülür. YENİDOĞAN ve DAHA BÜYÜK ÇOCUKLARDA KLİNİK BULGULAR GELİŞİM GERİLİĞİ, EKSTREMİTE HİPERTONİSİ ile TRUNKAL HİPOTONİ, OKÜLOJİRİK KRİZLER, EKSTRAPİRAMİDAL HAREKETLER (KOREOATETOZ, DİSTONİ, ‣) ve OTONOMİK ANORMALLİKLER (TERLEME, SALYADA ARTIŞ, HUZURSUZLUK, VÜCUT SICAKLIĞINDA DENGESİZLİK, HİPOTANSİYON) |
| > [!tip] Laboratuvar |
VÜCUT SIVILARINDA ÖZELLİKLE BOS’DA DOPAMİN, SEROTONİN ve BUNLARIN METABOLİTLERİNİN (HVA, 5-HIAA, NOREPİNEFRİN, VANİLMANDELİK ASİT [VMA]) DÜZEYLERİNDE AZALMA ve 5-HİDROKSİTRİPTOFAN, L-DOPA ve BUNLARIN METABOLİTİ (3-O-METİLDOPA) DÜZEYLERİNDE ARTIŞ VARDIR. PROLAKTİNİN SERUM DÜZEYLERİNDE DE YÜKSEKLİK (DOPAMİN EKSİKLİĞİ SONUCU) GÖZLENMEKTEDİR |
| Görüntüleme |
BEYİN MRG’DE BEYAZ CEVHERDE DEJENERATİF DEĞİŞİKLİKLERLE BERABER SEREBRAL ATROFİ GÖZLENMEKTEDİR |
| > [!warning] Tedavi zor |
NÖROTRANSMİTTER ÖNCÜLLERİ İLE TEDAVİ KISITLI KLİNİK İYİLEŞME SAĞLAR. DOPAMİN ve SEROTONİNİN TEDAVİ EDİCİ ETKİSİ YOKTUR; ÇÜNKÜ KAN-BEYİN BARİYERİNİ GEÇEMEZLER. DOPAMİN AGONİSTLERİ (L-DOPA/KARBİDOPA, BROMOKRİPTİN), MAO İNHİBİTÖRLERİ (TRANİLSİPROMİN), SEROTONERJİK AJANLAR, AADC ENZİMİNİN KOFAKTÖRÜ OLAN YÜKSEK DOZ PRİDOKSİN DENENMEKTEDİR. PRİDOKSİN DESTEĞİ AADC GENİNDE p.S250F VARYANTI OLAN HASTALARDA FAYDALI OLABİLİR |
| > [!tip] Gen tedavisi |
SON ZAMANLARDA YAPILAN ADENO-İLİŞKİLİ BİR VİRAL VEKTÖR İLE MSS’YE DİREK GEN TERAPİSİ BAZI HASTALARA FAYDA SAĞLAMAKTADIR. İN VİTRO FERTİLİZASYON SONRASI PREİMPLANTASYON GENETİK TANI YÜKSEK PREVALANSLI TAYVAN TOPLUMUNDA BAŞARILMIŞTIR. OTOZOMAL RESESİF; GEN (DDC) KROMOZOM 7p12.1’DEDİR |
Tetrahidrobiyopterin (BH₄) eksikliği
| Konu |
Ayrıntı |
| > [!tip] Üç enzimin kofaktörü |
BH₄, FENİLALANİN HİDROKSİLAZ (Şekil 103.1), TİROZİN HİDROKSİLAZ (Şekil 103.2) ve TRİPTOFAN HİDROKSİLAZ (Şekil 103.5) ile NİTRİK OKSİT SENTAZ İÇİN KOFAKTÖRDÜR. PEK ÇOK DOKUDA GTP’DEN SENTEZLENİR |
| > [!warning] İki sonuç |
BH₄ BİYOSENTEZİNDE GÖREV ALAN ENZİMLERİN KOFAKTÖRÜN YETERSİZ SENTEZLENMESİ İLE SONUÇLANIR; HİPERFENİLALANİNEMİNİN EŞLİK ETTİĞİ veya ETMEDİĞİ MONOAMİN NÖROTRANSMİTTER EKSİKLİKLERİNE NEDEN OLUR |
GTP siklohidrolaz 1 eksikliği (kalıtsal progresif dopa yanıtlı distoni, otozomal dominant Segawa sendromu)
| Konu |
Ayrıntı |
| > [!tip] Cinsiyet ve kalıtım — TUS |
OTOZOMAL DOMİNANT OLARAK KALITILIR ve KADINLARDA ERKEKLERE GÖRE DAHA YAYGINDIR (4:1 ORANI) |
| > [!tip] Klasik tablo |
KLİNİK BELİRTİLER GENELLİKLE ERKEN ÇOCUKLUK DÖNEMİNDE ALT EKSTREMİTELERDE TREMOR ve DİSTONİ (PARMAK YÜRÜYÜŞÜ) İLE BAŞLAR; BİRKAÇ YIL İÇİNDE TÜM EKSTREMİTELERE YAYILIR. TORTİKOLİS, KOLLARDA DİSTONİ ve ZAYIF KOORDİNASYON, ALT EKSTREMİTEDEKİ DİSTONİDEN SONRA BAŞLAR. ERKEN GELİŞİM GENELLİKLE NORMALDİR |
| > [!tip] Diürnal varyasyon |
SEMPTOMLAR ETKİLEYİCİ ŞEKİLDE GÜN İÇİNDE DEĞİŞİKLİK GÖSTERİR; GÜN SONUNDA KÖTÜLEŞİR ve UYKU İLE DÜZELİR. OTONOMİK İNSTABİLİTE SEYREK DEĞİLDİR |
| Seyir |
PARKİNSONİZM DE OLABİLİR ve YAŞ İLERLEYEN YAŞLA GELİŞEBİLİR. ERİŞKİN DÖNEMDE AKSİYON DİSTONİSİ (“YAZICI KRAMPI”), TORTİKOLİS veya POSTURAL HİPERTONİ OLMADAN TREMOR İLE BİRLİKTE YAYGIN RİJİD HİPERTONİ İLE GEÇ BAŞLANGIÇ RAPOR EDİLMİŞTİR |
| > [!warning] Serotonin eksikliği de olur |
EK OLARAK ERİŞKİNLERDE SINIRLI DATA SEMPTOMLARIN SEROTONİN EKSİKLİĞİ (UYKU BOZUKLUĞU, BİLİŞSEL BOZUKLUK, DÜRTÜSELLİK) İLE İLİŞKİLİ OLDUĞUNU DÜŞÜNDÜRMEKTEDİR |
| > [!tip] Laboratuvar — TUS |
HİPERFENİLALANİNEMİ OLMADAN BOS’DA BH₄, NEOPTERİN DÜZEYLERİNDE AZALMA OLDUĞU GÖZLENMEKTEDİR. DOPAMİN ve METABOLİTİ (HVA) DE BOS’DA AZALABİLİR. SEROTONİN ve METABOLİTİNİN DÜZEYLERİ GENELLİKLE NORMALDİR. PLAZMA FENİLALANİN NORMALDİR; ANCAK ORAL FENİLALANİN YÜKLEME TESTİ (100 mg/kg) YÜKSEK FENİLALANİN/TİROZİN ORANI İLE BİRLİKTE ANORMAL FENİLALANİN DÜZEYİ İLE SONUÇLANIR |
| Tedavi |
L-DOPA/KARBİDOPA TEDAVİSİ DRAMATİK KLİNİK İYİLEŞME SAĞLAR. GTP SİKLOHİDROLAZ 1 (GCH1) GENİ, KROMOZOM 14q22.2 BÖLGESİNDEDİR |
Sepiapterin redüktaz eksikliği
| Konu |
Ayrıntı |
| İşlev |
SEPİAPTERİN REDÜKTAZ, 6-PİRÜVOYİL TETRAHİDROPTERİNDEN BH₄ DÖNÜŞÜMÜNDE ROL ALIR (Şekil 103.1) |
| > [!tip] Neden hiperfenilalaninemi yok? |
SEPİAPTERİN KURTARMA YOLU İLE SEPİAPTERİNE DÖNÜŞTÜRÜLÜR; KARACİĞERDE PERİFERAL DOKULARDA BH₄’E DÖNER, FAKAT BEYİNDE DİHİDROFOLAT REDÜKTAZIN DÜŞÜK AKTİVİTESİ NEDENİYLE DOPAMİN ve SEROTONİN SENTEZİ YETERSİZ KALIR. BU DA HİPERFENİLALANEMİ GÖRÜLMEMESİNİ ve TANININ GECİKMESİNİ AÇIKLAR |
| Klinik |
GENELLİKLE YAŞAMIN İLK BİRKAÇ AYINDA ORTAYA ÇIKAR. Ana belirtiler: PAROKSİSMAL SERTLEŞME, OKÜLOJİRİK KRİZLER veya HİPOTONİ. EK BULGULAR ARASINDA MOTOR ve DİL ALANINDA GECİKME, GÜÇSÜZLÜK, EKSTREMİTELERDE HİPERTONİ, DİSTONİ, HİPERREFLEKSİ ve ERKEN BAŞLANGIÇLI PARKİNSONİZM VARDIR. SEMPTOMLAR GENELLİKLE GÜN İÇİNDE DEĞİŞİKLİK GÖSTERİR |
| > [!warning] Yanlış tanı |
YANLIŞ TANI OLARAK SEREBRAL PALSİ YAYGINDIR |
| Tanı ve tedavi |
BOS NÖROTRANSMİTTERLERİNİN ve PTERİN METABOLİTLERİNİN ÖLÇÜMÜ İLE DOĞRULANABİLİR: DOPAMİN, HVA, NOREPİNEFRİN ve 5-HIAA’DA AZALMA ve SEPİAPTERİN ile DİHİDROBİYOPTERİNLERDE BELİRGİN YÜKSEKLİK GÖZLENİR. SERUM PROLAKTİN DÜZEYİ YÜKSEK OLABİLİR. FENİLALANİN YÜKLEME TESTİ TANIYA YARDIM EDER. YAVAŞÇA ARTAN DOZLARDA L-DOPA/KARBİDOPA ve 5-HİDROKSİTRİPTOFAN TEDAVİSİ GENELLİKLE DRAMATİK KLİNİK İYİLEŞME SAĞLAR. OTOZOMAL RESESİF; SPR GENİ KROMOZOM 2p13.2’DEDİR |
Dopamin β-hidroksilaz (DβH) eksikliği
| Konu |
Ayrıntı |
| İşlev |
DOPAMİNİN NOREPİNEFRİNE DÖNÜŞÜMÜNÜ KATALİZE EDER (Şekil 103.2) |
| > [!warning] Klinik — TUS |
BU ENZİM EKSİKLİĞİNDE NOREPİNEFRİN SENTEZİ AZALIR veya HİÇ OLMAZ, SEMPATİK İŞLEVLERDE BOZULMAYA YOL AÇAR. BEBEK ve ÇOCUKLARDA AĞIZ AÇMADA GÜÇLÜK, PİTOZ, HİPOTANSİYON, HİPOTERMİ, HİPOGLİSEMİ ve BURUN TIKANIKLIĞI GELEBİLİR. ERİŞKİN HASTALARDA ŞİDDETLİ ORTOSTATİK HİPOTANSİYON ve ERKEKLERDE CİNSEL İŞLEV BOZUKLUĞU İLE SONUÇLANABİLİR |
| Presenkopal semptom |
BAŞ DÖNMESİ, BULANIK GÖRME, NEFES DARLIĞI, ENSE AĞRISI ve ‣ İÇERİR; KOKU ALMA İŞLEVİ NİSPETEN BOZULMAMIŞTIR |
| Laboratuvar |
PLAZMA, BOS ve İDRAR DOPAMİN ve BUNUN METABOLİTİ (HVA) DÜZEYLERİNİN ARTIŞI ve NOREPİNEFRİN, EPİNEFRİN ve BUNLARIN METABOLİTLERİNİN DÜŞÜK veya HİÇ OLMAMASINDAN OLUŞMAKTADIR. PLAZMA DOPAMİN YÜKSEKLİĞİ BU HASTALIK İÇİN PATOGNOMONİK OLABİLİR |
| > [!tip] Tedavi |
BEYİN MRG’DE NOREPİNEFRİNİN NÖROTROPİK ROLÜ İLE İLİŞKİLİ BEYİN VOLÜMÜNDE AZALMA GÖZLENİR. L-DİHİDROKSİFENİLSERİN TEDAVİDİR; AADC’NİN ETKİSİ İLE İN VİVO OLARAK DOĞRUDAN NOREPİNEFRİNE DÖNÜŞTÜRÜLÜR, ORTOSTATİK HİPOTANSİYONDA ÖNEMLİ DÜZELME SAĞLAR. OTOZOMAL RESESİF; DBH KROMOZOM 9q34.2’DEDİR |
Monoamin oksidaz A (MAO-A) eksikliği