Yürütücü İşlev Bozukluğu

Özellik	Değer
tags	sendrom, nörogelişimsel
ad-tr	Nörogelişimsel ve Yürütücü İşlev Bozukluğu
ad-en	Neurodevelopmental and Executive Dysfunction
insidans	%3-10 (öğrenme ve dikkat bozuklukları genel tahmini)
tus-onceligi	yüksek
guncelleme	2026-10-01
kaynaklar	Nelson - Bölüm 4 Öğrenme ve Gelişimsel Bozukluklar — Bölüm 48, Tablo 48.1-48.3, Şekil 48.1

Nörogelişimsel ve yürütücü işlev bozukluğu, çocuğu gelişimsel, bilişsel, duygusal, davranışsal, psikososyal ve uyum güçlükleri açısından riske sokar (Nelson - Bölüm 4 Öğrenme ve Gelişimsel Bozukluklar).

ℹ️ Bu sayfanın rolü Temel kavramlar ve nörogelişimsel işlevlerin tanımları için bkz. Nörogelişimsel ve Yürütücü İşlevler. Bu sayfa klinik bulgular, değerlendirme ve tedaviyi kapsar.

Tablo 48.1 — Yürütme İşlev Bozukluğunun Klinik Bulguları

YÜRÜTME İŞLEV BOZUKLUĞU	KLİNİK BULGU
Engellenme bozukluğu	Dürtüsellik/zayıf davranışsal düzenleme · Söz kesmeler · “Ağızdan kaçırma”
Değişkenlik	Bir görevden/etkinlikten diğerine geçişle ilgili sorunlar · Beklenmedik değişikliğe uyum sağlayamama · Başarısız problem çözme yaklaşımlarını tekrar etme
Başlatma	Görevlere/aktivitelere bağımsız olarak başlama zorluğu · Girişim eksikliği · Fikir geliştirme veya karar verme güçlüğü
Çalışan bellek	Çok adımlı talimatları takip etmede güçlükler (örn. yalnızca 3 adımın 1’ini tamamlama) · Unutkanlık
Organizasyon ve planlama	İleriye planlama yapamaz · İş genellikle düzensizdir · Görevleri erteler ve tamamlamaz · “Dağınık” çocuk
Kendini ayarlama	Hataları tanıyamaz ve işi kontrol edemez · Eylemlerin başkaları üzerindeki etkisine değer vermez · Kötü öz farkındalık
Duygulanım kontrolü	Davranışsal ve duygusal patlamalar yaşar (örn. öfke nöbetleri) · Kolayca üzülür/sinirlenir · Sık ruh hali değişiklikleri

Klinik bulgular

💡 TUS ipucu — yaşa göre başvuru“Nörogelişimsel ve yürütücü işlev bozukluğunun klinik bulgu ve belirtileri yaşa göre değişir.”

Yaş	Bulgular (Nelson - Bölüm 4 Öğrenme ve Gelişimsel Bozukluklar)
Okul öncesi	“Artikülasyon, kelime bilgisi geliştirme, kelime bulma ve uyakla ilgili sorunlar da dahil olmak üzere gecikmiş ‣ ile başvurabilirler. Renkleri, şekilleri, harfleri, sayıları, alfabeyi ve haftanın günlerini öğrenirken sıklıkla erken güçlüklerle karşılaşırlar.” · “Görme bozukluğu olan çocuklar çizmeyi ve yazmayı öğrenmekte güçlük çekebilir ve sanat etkinliklerinde sorun yaşayabilir.“ · “Talimatları izlemede güçlük, aşırı hareketlilik ve dikkat dağınıklığı, gelişmekte olan yürütücü işler bozukluğunun erken belirtisi olabilir. İnce motor gelişim ve sosyal etkileşim ile ilgili güçlükler gelişim gösterebilir.”
Okul çağı	“Akademik performans ve davranış biçimleri; çevresel, sosyal veya kültürel etmenlerle (mizaç; eğitimsel tecrübe; ve güçlükleri yenme gücü) etkileşime giren nörogelişimsel güçlükler ve yetersizliklerin ortak sonuç yolaklarını temsil eder.” · “Matematik güçsüzlüğünün eren belirtilerine sahip olan çocuklarda nicelik kavramlarıyla ilgili güçlükleri vardır veya somut temsil kullanmadan zorlanırlar. Zaman kavramlarını öğrenme zorluğu ve yönlerde (sağ/sol) karışıklık da gözlenebilir.”
Ortaokul	“Bilişsel, akademik ve düzenleyici gereksinimler mevcut nörogelişimsel ve yürütücü zorluğu olanlar için daha fazla zorlayıcı olabilir. Ortaokul çocukları okuma ve yazmada yer değiştirme ve sıralama hataları yapabilir: kök sözcükler, önekler ve sonekler ile ilgili güçlükler yaşayabilir, yazılı anlatımda güçlük çekebilir; okuma ve yazmadan büsbütün kaçınabilir.”
Lise	“Okuduğunu anlama ve yazılı anlatımda yetersizlik; daha yavaş işlem yeteneği gösterebilir. Açık uçlu soruları cevaplamada, soyut bilgilerle uğraşmada ve yürütücü kontrolü sağlamada güçlük (örn. kendini ayarlama, organizasyon, planlama, girişimci olma) sıktır.”

Akademik sorunlar

Okuma bozuklukları

[!tip] TUS ipucu — fonolojik işlem ve otomatiklik “Okuma bozuklukları (bkz. Bölüm 50) pek çok sayıda nörogelişimsel işlev bozukluğundan kaynaklanabilir (bkz. Tablo 48.2). Kelimeleri teker teker çözmede okumanın yavaş, zahmetli ve sinir bozucu olmasına neden olan otomatiklikte gecikmeye (örn. okuyucuların anında tanımlayabileceği bir kelime dağarcığı edinme) yol açan zayıf fonolojik işlemlerin kanıtlandığı çoğu zaman, dil konuşma ve duyma bozuklukları görülmektedir.”“Zayıf çalışma belleği, kelimeleri oluştururken sesleri ve sembolleri akılda tutmasını zorlaştırabilir veya okuduğunu anlama sorunlarına neden olabilir.”“Üst düzey bilişsel yetersizliği olan bazı çocuklar, bir metindeki kavramları tam olarak kavrayamadığından okuduklarını anlamada güçlük çeker.”“Okuma problemi olan çocukların okuma pratiğinden kaçınmaları alışılmadık bir durum değildir ve okuma yeterliliğinde gecikme giderek daha belirgin hale gelir ve gecikmenin düzeltilmesi zorlaşır.”

Heceleme ve yazma bozuklukları

[!tip] TUS ipucu — “faght-fight” ↔︎ “played-plade” “Heceleme güçlüklerinin altında yatan temel nörogelişimsel zayıflıklar arasında fonolojik ve kod çözme güçlükleri, ortografik sorunlar (harfleri ve kelimeleri belleğe kodlama) ve morfolojik eksiklikler (sonekleri, önekleri ve kök kelimelerin kullanımı) yer alır.”“Bu alanlardaki sorunları fonetik olarak zayıf, ancak gerçek kelimeye görsel olarak benzer olarak hecelemesine (faght-fight); fonetik olarak doğru ancak görsel olarak yanlış olarak (played-plade) ve yetersiz yazım kalıpları ortaya çıkabilir.”“Okuma bozukluğu olan çocuklar, kodlama zayıflığı nedeniyle kelimeleri yanlış yazabilir. Diğerleri, harfleri işitme sentezlerini engelleyen zayıf işitsel çalışma belleği nedeniyle yanlış yazabilir. Sıralama zayıflıkları genellikle yazım sırasında aktarım hatalarına neden olur.”
“Yazma güçlükleri, yazılı anlatım bozukluğu veya Yazma Bozuklukları (yazı yazma güçlüğü) olarak sınıflandırılmıştır (bkz. Tablo 48.2). Her ne kadar okuma ve yazma için açıklanan aynı işlev bozuklukları çoğu yazma ile ilgili sorunlara katkıda bulunabilse de, yazılı ifade birçok nörogelişimsel fonksiyonun sentezini gerektirem dil ustalığı nedeniyle daha karmaşık olandır.”
[!warning] Grafomotor işlev bozukluğu “Çoğu durumda, altta yatan bir grafomotor işlev bozukluğu nedeniyle yazma yorucudur (örn. akıcılık, düşünce ve dil üretimine ayak uyduramaz). Ayrıca yazma sırasında mekanik çaba çok yorucu olduğunda düşünceler unutulabilir ve fikir geliştirilemez.“

Matematik bozukluğu (diskalkuli)

[!tip] TUS ipucu — görselleştirme ve matematik fobisi “Matematik bozukluğu veya Matematik Bozukluğu olarak bilinen matematik yeteneğindeki zayıflıklar matematik hem işlemlerin (örn. hesaplamalar) hem de daha üst düzey bilişsel süreçlerin (örn. çalışma belleği) özümsemesini içerdiği için erken müdahale gerektirir.”“Matematik ayrıca görselleştirmeye dayanır. Görsel görüntüleri oluşturmada ve hatırlamada güçlük çeken çocuklar, matematiksel becerileri edinmede dezavantajlı olabilir. Sayıları doğru yazma, değer konumları yerleştirme ve geometrik şekilleri veya kesirleri işlemede sorunlar yaşayabilirler.”“Yürütücü işlev bozukluğu olan çocuklar ince ayrıntılara odaklanamayabilir (örn. işlem işaretleri), problem çözme konusunda dürtüsel bir yaklaşım sergileyebilir, kendini düzenleyemez ve sorunun bileşenlerini unutabilir veya hiç meşgul olmayabilir.”“Dahası, matematik engelli çocuklarda üzerine matematik fobisi eklenebilir; özellikle matematik kaygısı zarflayıcı olabilir.”

Akademik olmayan sorunlar

⚠️ Öğrenilmiş çaresizlik ve ikincil psikopatoloji“Yürütme bozukluğu olan çocukların dürtüselliği ve etkili kendini düzenleme yapamamaları kabul edilemez eylemlere yol açabilir. Nörogelişimsel işlev bozukluğu ile mücadele eden çocuklar aşırı performans kaygısı, üzüntü, iklim depresyon, azalan benlik saygısı ve kronik yorgunluk yaşayabilir.”“Bazı çocuklar motivasyonlarını yitirir. Kendi kaderlerini kontrol etmediklerini hissettiren, giderek çaresizlik sergileyebilir ve vazgeçme eğiliminde olabilirler. Bu nedenle çaba göstermeye ve gelecekteki hedefleri geliştirmeye gerek duymazlar.”“Bu çocuklar kolayca işlevsiz kişilerarası ilişkilere, zararlı davranışlara (örn. suç işleme) yönlenebilir ve ruh hali bozuklukları veya davranış bozukluğu gibi zihinsel sağlık bozukluklarına sahip olabilir.“