Ergende Madde Kötüye Kullanımı

“Her ne kadar yüzdeler milletlere ve kültürlere göre değişkenlik gösterse de önemli oranda ergen alkol, tütün, doğal ve sentetik marihuana, opiatlar ve uyarıcılar gibi geniş bir yelpazede madde kullanımını deneyimlemiştir.” (Nelson - Bölüm 12 Ergen Sağlığı, Bölüm 140)

💡 TUS ipucu — erken başlangıç = bağımlılık riski“Erken yaşta madde kullanmaya başlayan bireyler, geç dönemde madde kullanımını deneyenlere göre bağımlılık açısından daha büyük risk altındadır.”“Genç ergenlerde madde kullanımı yaşa uygun baş etme yöntemleri yerine geçebilir ve yanlış karar vermeye yatkınlığı artırabilir.”“En sık kullanılan maddenin (alkol) ilk kullanımı 18 yaşından önce olmaktadır ve insanların %88’i ilk alkol kullanım yaşını ABD yasal alkol içme yaşı olan 21 yaşı altı olarak belirtmiştir.”“İlginç olarak 8. sınıfa giden (13-14 yaş) gençler arasında uçucu maddeler, popüler bir ilk madde olarak tanımlanmıştır.”

• “Nadiren de olsa kullanımlarda ölü motorlu taşıt kazaları ve diğer yaralanmalar gibi olası istenmeyen etkiler, ergenlerde herhangi bir madde kullanımının büyük ölçüde risk taşıdığına yeterli kanıttır.”
• “Ağır madde kullanımı çok yönlü bir fenomendir ve toplumun en yoksunluk ve kültürel kesimini etkileyebilir. Tüm toplumları ve kültürleri içeren en masraflı ve en zorlu toplum sağlığı sorunları arasında yer almaktadır.”
• “Klinisyenin zorluğu madde kötüye kullanımı açısından risk altındaki gençleri saptayabilmek ve erken müdahalede bulunabilmektir.”
• [!tip] TUS ipucu — zarar azaltma “En çok zararı veren maddeleri tanımak ve bazı durumlarda yoksunluk olsun ya da olmasın zararı azaltmaya odaklanmak, ergen madde kötüye kullanımına önemli bir modern yaklaşımdır (Şekiller 140.1 ve 140.2).”Şekil 140.1:“Üç kritere dayalı olan uzman paneli ile değerlendirilen 20 maddenin ortalama hasar skorları” — kriterler: kullanıcıya verilen fiziksel hasar; bağımlılık potansiyeli; aile, topluluk veya toplum üzerine etki → en yüksek skor: Ergende Opiyat Kullanımı, Kokain, Amfetamin ve Uyarıcı Kötüye Kullanımı, barbitüratlar, sokak metadonu; en düşük: kat, alkil nitritler, ekstaziŞekil 140.2:2010’da madde bağımlılığının yaşa ve cinsiyete göre DALY yükü — zirve 20-29 yaş, en yüksek opioid, ardından amfetamin, kokain, kannabis

Etiyoloji

• “Madde kötüye kullanımı çok etmenlidir (Şekil 140.3). Genetik yatkınlık gibi biyolojik etmenlerin katkısı iyi bilinmektedir.”
• “Asilik, düşük okul başarısı, suç işleme gibi davranışlar ve düşük özgüven, anksiyete, özdenetim güçlüğü gibi kişilik özellikleri sıklıkla madde kullanımı ile ilişkilendirilmektedir ya da maddeye başlama yaşını erkene çekmektedir.”
• [!tip] TUS ipucu — eşlik eden psikiyatrik tanılar “Psikiyatrik bozukluklar sıklıkla ergen madde kullanımı ile bir arada bulunmaktadır. Davranım bozukluğu ve antisosyal kişilik bozuklukları özellikle erkeklerde madde kötüye kullanımı ile en sık bir arada bulunan tanılardır.”“Depresyon, anksiyete ve yeme bozuklukları tanısı olan gençlerde madde kullanım oranları yüksektir.”
• “Ergen madde kullanımının kötüye kullanımının belirleyicileri; bireysel seviyedeki, başkaları ile özgül ilişkiler seviyesindeki ve içinde bulunulan ortam ya da çevre seviyesindeki etmenleri içeren sayısız teorik model kullanılarak açıklanmaktadır.”
• “Modeller, istenmeyen sonuçlardan etkilenmemiş benzer risk etmenlerine sahip olan ergenler arasındaki bireysel farklılıklara katkı sağlayan risk etmenleri ve koruyucu ya da baş etmeyi sağlayıcı etmenler arasındaki dengeyi içermektedir.”

Ciddiyetin değerlendirilmesi

Tablo 140.1 — Ergen madde kötüye kullanımının ciddiyetini değerlendirmek

💡 TUS ipucu — skorlama“Toplam skor: 0-3, az endişelendirici; 3-8, ağır; 8-18, çok ağır.” (Kaynak: Tablo 140.1 — Toumbourou JW ve ark., Lancet 2007)

Tablo 140.2 — Ergen madde kötüye kullanımının evreleri