| Özellik | Değer |
|---|---|
| tags | kavram, trinükleotid |
| konu | Dinamik mutasyonlar, antisipasyon ve ebeveyn kökeni |
| guncelleme | 2026-09-14 |
| kaynaklar | Nelson - Bölüm 9 İnsan Genetiği, Nelson - Bölüm 27 Nöromusküler Bozukluklar |
Dinamik mutasyonlar. Kuşaktan kuşağa değişebilen tekrar dizilerinin genişlemesiyle oluşurlar — bu, klasik Mendel kalıtımının en önemli istisnalarından biridir.
💡 Neden “dinamik” Klasik mutasyonlar sabittir; taşıyıcıdan taşıyıcıya aynı geçer. Tekrar genişlemeleri her aktarımda boyut değiştirebilir — bu yüzden hastalık kuşaklar boyunca ağırlaşır ve erkene kayar: genetik antisipasyon.
Tekrar sayısı arttıkça başlangıç yaşı düşer, şiddet artar. Soyağacında büyükbaba 55 yaşında, baba 48, torun 41 yaşında hastalanır (Nelson - Bölüm 9 İnsan Genetiği, Şekil 97.19).
| Hastalık | Genişlemeyi yapan ebeveyn |
|---|---|
| Frajil X Sendromu | ANNE |
| Huntington hastalığı | BABA |
| ‣ tip 1 (konjenital form) | ANNE |
| ‣ler (çoğu), DRPLA, SBMA | Baba |
| Friedreich ataksisi | Otozomal resesif — her iki ebeveynden birer allel |
⚠️ En sık sorulan ters çiftFrajil X → anneden genişler. Huntington → babadan genişler. Ayrıca konjenital miyotonik distrofi neredeyse daima anneden geçer — bu yüzden hipotonik yenidoğanda annenin eli sıkılır (miyotoni aranır) → Hipotonik Yenidoğana Yaklaşım
| Konum | Mekanizma | Örnek |
|---|---|---|
| 5′ UTR | Gen susturulur → fonksiyon kaybı | Frajil X Sendromu (CGG >200 → hipermetilasyon) |
| Ekzon (kodlayan) | Proteine poliglutamin eklenir → fonksiyon kazanımı / toksik protein | Huntington (CAG), SCA’lar, SBMA |
| İntron | Transkripsiyon bozulur → fonksiyon kaybı | Friedreich ataksisi (GAA → frataksin azalır → mitokondride demir birikimi) |
| 3′ UTR | RNA fonksiyon kazanımı — genişlemiş RNA, splicing proteinlerini tuzağa düşürür | Miyotonik distrofi tip 1 (CTG) |
(Nelson Şekil 97.18)
| Hastalık | Dizi | Normal | Anormal | Klinik |
|---|---|---|---|---|
| Huntington | CAG | 6-34 | 36-100+ | Motor kontrol kaybı, kore, demans, duygudurum bozukluğu |
| Spinal-bulbar musküler atrofi (Kennedy) | CAG | 11-34 | 40-62 | Androjen duyarsızlığı + erişkin motor nöron hastalığı |
| SCA 1, 2, 3, 6, 7, 17 | CAG | değişken | değişken | Progresif ataksi, dizartri; SCA3 = Machado-Joseph |
| DRPLA | CAG | 7-25 | 49-88 | Serebellar atrofi, miyoklonik epilepsi, koreoatetoz, demans |
| Hastalık | Dizi | Klinik |
|---|---|---|
| Psödoakondroplazi / multipl epifizyal displazi | GAC | Kısa boy, eklem laksitesi, dejeneratif eklem hastalığı |
| Okülofarengeal müsküler distrofi | GCG | ‣ + ‣ + proksimal güçsüzlük |
| ‣ | GCG/GCT/GCA | Kısa boy, açık kafatası sütürleri, klavikula hipoplazisi, fazla diş |
| Sinpolidaktili | GCG/GCT/GCA | Polidaktili + ‣ |
| Hastalık | Dizi | Konum | Normal | Anormal | Klinik |
|---|---|---|---|---|---|
| Miyotonik distrofi tip 1 (kr. 19) | CTG | 3′UTR | 5-37 | 100-birkaç bin | Kas kaybı, kardiyak aritmi, ‣, frontal kellik |
| Miyotonik distrofi tip 2 (kr. 3) | CCTG | 3′UTR | <75 | 75-11.000 | Benzer, daha hafif; konjenital form yok |
| Friedreich ataksisi | GAA | İntron | 7-22 | 200-900+ | Otozomal resesif; progresif ataksi, dizartri, ‣, piramidal güçsüzlük |
| Frajil X Sendromu (FRAXA) | CGG | 5′UTR | 6-52 | 200-2.000+ | ZY, büyük kulak ve çene, erkeklerde makroorşidizm |
| FRAXE | GCC | 5′UTR | 6-35 | >200 | Hafif zihinsel yetersizlik |
| SCA 8, 10, 12 | CTG/ATTCT/CAG | çeşitli | Ataksi, nöbet, göz hareket bozuklukları | ||
| Progresif miyoklonik epilepsi tip 1 | 12 bp motif | 5′UTR | 2-3 | 30-75 | Otozomal resesif; juvenil konvülsiyon, ‣, demans |