| Özellik | Değer |
|---|---|
| tags | sendrom, endokrin, otoimmün |
| ad-tr | Addison Hastalığı |
| ad-en | Addison disease (autoimmune primary adrenal insufficiency) |
| omim | — |
| gen | Otoimmün; ilişkili HLA-DR3/DR4, MICA, MICB, CIITA, CLEC16A, PTPN22 |
| lokus | — |
| kalitim | Çok etkenli; APS-1 formu otozomal resesif (AIRE1, 21q22.3) |
| insidans | Primer adrenal yetmezlik nedenleri arasında otoimmün etiyoloji %16 |
| tus-onceligi | yüksek |
| guncelleme | 2026-10-14 |
| kaynaklar | Nelson - Bölüm 25 Endokrin Sistem |
Addison hastalığı, adrenal bezlerin OTOİMMÜN HARABİYETİNE bağlı PRİMER ADRENAL YETMEZLİKTİR — Nelson Bölüm 593.1’de edinsel primer adrenal yetmezliğin en sık nedeni olarak verilir (Nelson - Bölüm 25 Endokrin Sistem).
ℹ️ Terim ayrımı“Addison hastalığı” dar anlamda OTOİMMÜN primer adrenal yetmezliktir. Primer adrenal yetmezliğin tüm nedenleri (KAH, adrenolökodistrofi, hemoraji, enfeksiyon) ve etiyolojik sıklık tablosu (Tablo 593.3) için bkz. Adrenokortikal Yetmezlik.
| Konu | İçerik |
|---|---|
| Bez | Bezler OTOPSİDE GÖRÜLEMEYECEK KADAR KÜÇÜK olabilir; doku kalıntıları sadece MİKROSKOBİK KESİTLERDE görülebilir |
| Medulla | MEDULLA GENELLİKLE TUTULMAMIŞTIR — korteksin bulunduğu bölgede belirgin LENFOSİTİK İNFİLTRASYON vardır |
| İlerlemiş hastalık | Bütün adrenokortikal fonksiyonlar kaybedilmiştir |
| Erken dönem | İZOLE KORTİZOL EKSİKLİĞİ görülebilir — aldosteron henüz korunmuş olabilir |
💡 Addison’un biyokimyasal imzasıHastaların ÇOĞUNUN SERUMUNDA ANTİADRENAL SİTOPLAZMİK ANTİKORLAR bulunur; en sık görülen biyokimyasal olarak tanımlanmış otoantikor 21-HİDROKSİLAZ’dır (CYP21).CYP21, CYP17 ve CYP11A1 enzimlerine karşı gelişmiş antikorlar da bu hastalarda bulunmuştur.
Addison’un yaklaşık ÜÇTE BİRİ poliendokrinopati sendromunun bir parçası olarak görülür.
| Sendrom | Özellikler |
|---|---|
| ‣ | AIRE1 (21q22.3), OTOZOMAL RESESİF. İlk bulgu genellikle KRONİK MUKOKUTANÖZ KANDİDİYAZİS, onu HİPOPARATİROİDİZM, sonra Addison izler. Timus otoimmün regülatör-1 proteinini kodlar; immün toleransta rol oynar |
| APS tip II (Carpenter sendromu) | Addison + OTOİMMÜN TİROİD HASTALIĞI ve/veya ‣. MENDELYAN DEĞİL, KOMPLEKS KALITIM |
| Diğer birliktelikler | GONADAL YETMEZLİK · ALOPESİ · ‣ · KERATOPATİ · ENAMEL HİPOPLAZİSİ · TIRNAK DİSTROFİSİ · İNTESTİNAL MALABSORPSİYON · KRONİK AKTİF HEPATİT · KRONİK ATROFİK GASTRİT · ‣ |
ℹ️ APS-2’de HLAİnsan lökosit antijeni HLA-D3 ve HLA-D4 ALLELLERİNİN SIKLIĞI ARTMIŞ olup hastalık gelişimi için riski artırır. Majör doku uyumu kompleksi klas I ilişkili A ve B genleri (MICA, MICB) de hastalık ile ilişkilidir. Diğer ilişkili genler: CIITA · C-tipi lektin domain ailesi 16 member A (CLEC16A) · PTPN22.
⚠️ APS-1’de ölüm riskiAPS-1’de adrenal yetmezlik HIZLA GELİŞEBİLİR; daha önceden tanısı olan hastalarda ÖLÜM, ya da APS-1 ile izlenen hastaların KARDEŞLERİNDE (ya da etiyolojisi bilinmeyen hipoparatiroidi ile izlenen çocuklarda) ANİ ÖLÜM bildirilmiştir. Bu nedenle APS-1 ile izlenen hastaların yakın izlemi ve hastaların bulgusu olmayan KARDEŞLERİNİN AYRINTILI OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ GEREKLİDİR.
Primer adrenal yetmezlik KORTİZOL ve SIKLIKLA ALDOSTERON EKSİKLİĞİNE neden olur.
| Mekanizma | Sonuç |
|---|---|
| Kortizol eksikliği | KARDİYAK OUTPUT ve VASKÜLER TONUS AZALIR; KATEKOLAMİNLERİN (epinefrin) İNOTROPİK ve PRESÖR ETKİLERİ AZALIR → başlangıçta ORTOSTATİK HİPOTANSİYON, sonra ŞOK |
| Kortizol eksikliği → AVP | Hipotalamus-hipofiz üzerinde NEGATİF GERİ BESLEME KALKAR; kortizolün AVP inhibisyonu olmadığı için VAZOPRESİN SALINIR → plazma osmolaritesi düşer → HİPONATREMİ |
| Aldosteron eksikliği | DİSTAL NEFRONDAN SODYUM REZORPSİYONU AZALIR → HİPOVOLEMİ; POTASYUM ATILIMI AZALIR → HİPERKALEMİ |
| ACTH ve POMC artışı | ACTH prekürsörü PROOPİYOMELANOKORTİN türevi peptidler (γ-MSH) HİPERPİGMENTASYONA neden olur |
| Alternatif enerji | Vücut YAĞ ASİTLERİNİ kullandığı için genellikle KETOZ ile birlikte HİPOGLİSEMİ |
💡 İki anahtar kural
- TEK BAŞINA KORTİZOL EKSİKLİĞİ HİPERKALEMİYE NEDEN OLMAZ — hiperkalemi MİNERALOKORTİKOİD eksikliğini gösterir (yani sekonder değil, primer yetmezlik).
- HİPONATREMİ hem ALDOSTERON hem de KORTİZOL eksikliğinde görülür — bu yüzden ayırt edici değildir.
Açık tenli hastalarda deride BRONZ GÖRÜNÜM saptanabilir. Pigmentasyon DERİ KATLANTILARINDA, MUKOZADA ve YARA İZLERİNDE daha belirgindir. Cilt rengi koyu olan hastalarda JİNJİVAL ve BUKKAL MUKOZA incelemesi daha kolay anlaşılabilir.
⚠️ Hiperpigmentasyon sıktır ama ZORUNLU DEĞİLDİRHiperpigmentasyon HER ZAMAN BULUNMAK ZORUNDA DEĞİLDİR. Hiperpigmentasyon haftalar, aylar içinde geliştiği için süt çocuklarında ortostatik hipotansiyonu göstermek zordur ve genellikle saptanamaz.