Özellik	Değer
tags	kavram
konu	Teratojen maruziyeti — ilkeler, zamanlama, FDA kategorileri, ajan→etki tablosu, maternal hastalıklar ve enfeksiyonlar
guncelleme	2026-09-14
kaynaklar	Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan, Nelson - Bölüm 19 Kardiyoloji, Nelson - Bölüm 26 Sinir Sistemi, Nelson - Bölüm 16 Enfeksiyon Hastalıkları, Nelson - Bölüm 27 Nöromusküler Bozukluklar, Nelson - Bölüm 20 Kan

Teratojenler

Gebelikte fetüsün yapısını veya fonksiyonunu kalıcı olarak bozan ilaç, kimyasal, enfeksiyon, fiziksel etken ve maternal hastalıklar. Kasadaki genetik olmayan dismorfik tabloların kavramsal çerçevesidir.

Temel sayılar

Konjenital malformasyonların yaklaşık %40’ının nedeni bilinmemektedir (Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan, Bölüm 115.4)
Tüm anomalilerin yalnızca %10’u bilinen teratojenlerden kaynaklanmaktadır
Nelson Bölüm 128’in etiyoloji dağılımı (1996 verisi):

Etiyoloji	Malformasyonların oranı
Monojenik bozukluklar	%7,5
Kromozomal anomaliler	%6
Multigenik kusurlar	%20
Maternal hastalık, enfeksiyon, teratojen gibi çevresel faktörler	%6-7
Bilinmeyen	%60-70

(Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan, Bölüm 128)

⚠️ Kaynak içi fark Bölüm 115.4 teratojenlerin payını %10, Bölüm 128 çevresel faktörlerin toplam payını %6-7 olarak veriyor; bilinmeyen oranı da %40 ile %60-70 arasında değişiyor. Farklı sınıflamalar ve farklı yılların verileridir. TUS için “malformasyonların çoğunun nedeni bilinmez, teratojenler küçük bir paydır” çerçevesi güvenlidir.

Teratojenitenin ilkeleri

Zamanlama. Hasara neden olan maruziyet genellikle organogenez döneminde, gebeliğin 60. gününden önce olur. Spesifik ajanlar öngörülebilir lezyonlar yapar (Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan)
Doz ve eşik. Bazı ajanlarda doz veya eşik etkisi vardır; eşiğin altında büyüme, fonksiyon veya yapı değişmez
Genetik duyarlılık. Benign bir ajanı daha toksik bir metabolite çeviren enzim varlığı gibi genetik faktörler etkilidir — fenitoinin epoksite dönüşümü klasik örnektir. Bu yüzden aynı ajan ve doz her zaman aynı lezyonu yapmaz
Dönem farkı. Organogenezde teratojen kullanımı düşük veya konjenital malformasyon yapar; gebeliğin son haftalarında veya eylemde alınan ilaçlar ise belirli organ veya enzim sistemlerini etkiler (Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan)
Gecikmiş etki. Bazı etkiler yıllar sonra çıkar: gebelikte dietilstilbestrol (DES) kullanımı kız çocukta yaşamın ikinci veya üçüncü dekadında vajinal adenokarsinom riskini artırır

💡 Nelson’dan üç mekanizma örneği

Varfarin: K vitamini antagonisti; osteokalsin ve diğer K vitaminine bağımlı kemik proteinlerinin gama-karboksi glutamik asit karboksilasyonunu engeller. Özellikle nazal kıkırdağa teratojeniktir. Gebeliğin 6-12. haftalarında varfarin yerine heparin kullanılması bunu önleyebilir gibi görünmektedir; ancak maruziyet sürdükçe intrakraniyal kanama riski devam eder. Bu nedenle gebelikte Antikoagülan ve Trombolitik Tedavi tercih edilir

Fetal hipotiroidi: maternal aşırı iyot veya propiltiourasil — ikisi de inorganik iyodun organik iyoda dönüşmesini engeller

Sigara: dumandaki polisiklik aromatik hidrokarbonları metabolize eden enzim genlerindeki polimorfizmler, sigaranın fetüs üzerindeki etkisini (örn. Büyüme Geriliği) belirler

(Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan)

FDA gebelik kategorileri

Kategori	Tanım
A	Kontrollü insan çalışmalarında risk göstermeyen ilaçlar
B	Hayvan çalışmalarında risk göstermemiş ama yeterli insan çalışması yok; veya hayvanlarda bazı riskler gösterilmiş ama insan çalışmalarıyla doğrulanmamış
C	Hayvan çalışmalarında belirli riskler gösterilmiş ama yeterli insan çalışması yok; veya hem hayvan hem insan verisi yok
D	Bazı riskler taşıyan, ancak yaşamı tehdit eden koşullarda yararı riskinden fazla olan ilaçlar (örn. ‣ için streptomisin)
X	Hayvan ve insan kanıtlarına dayanarak gebelikte kontrendike; getireceği risk yararından fazla

(Nelson - Bölüm 11 Fetus ve Yenidoğan)